8. Sınıf Türkçe Cümlenin Ögeleri ve Cümle Türleri Konu Anlatımı

Rehberli anlatımda söylenen yönlendirmeler dâhil tam metin. Düşünme araları sessizdir.

1. Giriş

   Konuya başlayalım. Cümlenin ögeleri, sözcüklerin tek tek adları değil, yüklem çevresinde üstlendikleri görevlerdir. Bu yüzden çözüm her zaman yüklemi doğru bulmakla başlar. Ardından “kim, ne; kimi, neyi; kime, nerede, nereden; nasıl, ne zaman, niçin, ne kadar” soruları yükleme yöneltilir. Cümle türleri ise yüklemin fiil veya isim olması, sonda bulunup bulunmaması ve cümlenin anlamı gibi farklı ölçütlere dayanır. Aynı cümle her ölçüte göre ayrı bir ad alabilir.

2. Ayrıntılı anlatım

   Yüklem ve özne. Yüklem cümlenin yargısını taşır; tek sözcük ya da söz grubu olabilir: “Bu yapının en dikkat çekici yanı geniş avlusudur.” cümlesinde yüklem “geniş avlusudur” grubudur. Özne, yüklemde bildirilen işi yapan veya durumu üstlenen ögedir. “Sabah erkenden yola çıktık.” cümlesinde açık özne yoktur; kişi ekinden “biz” gizli öznesi bulunur. Edilgen cümlede işten etkilenen sözde özne olabilir. Nesne ve yer tamlayıcısı. Nesne, geçişli fiilin bildirdiği işten etkilenen ögedir. “Neyi, kimi?” sorularına cevap veren belirtili nesne belirtme hâli eki alır; “ne, kim?” sorularına cevap veren belirtisiz nesne ek almaz. Yer tamlayıcısı yönelme, bulunma veya ayrılma anlamıyla “kime, nereye, nerede, nereden?” sorularını karşılar. Ancak aynı ekleri alan her sözcük otomatik olarak aynı öge değildir; soru yükleme yöneltilmelidir. Zarf tamlayıcısı ve söz grupları. Zarf tamlayıcısı yüklemi durum, zaman, neden, miktar, araç veya koşul bakımından tamamlar. “Soruyu büyük bir dikkatle çözdü.” cümlesinde bütün “büyük bir dikkatle” grubu nasıl sorusuna cevap verir. Edat grupları ve deyimler bölünmez. Öge bulurken tamlama, sıfat grubu, ikileme ve birleşik fiil bir bütün olarak ele alınır; aksi durumda öge sayısı gereksiz yere artar. Yüklemin türü ve yeri. Yüklemi çekimli fiil olan cümle fiil cümlesi, ek fiille yargı kazanan isim veya isim soylu söz olan cümle isim cümlesidir. Yüklem sondaysa kurallı, sonda değilse devrik cümle kurulur. “Deniz bugün sakindi.” kurallı isim cümlesi; “Başladı kıyıda telaşlı bir bekleyiş.” devrik fiil cümlesidir. Eksiltili ifadelerde tamamlanmamış yargı bağlamdan sezilebilir. Anlam, çatı ve vurgu. Olumsuzluk yalnız “-ma/-me” ile kurulmaz; “yok, değil” de olumsuz yargı oluşturur. Soru anlamı “mi” edatı veya soru sözcüğüyle sağlanabilir. Biçimce olumsuz görünen “Seni anlamıyor değilim.” cümlesi anlamca olumludur. Etken cümlede işi yapan gerçek özne bellidir; edilgende yapan söylenmeyebilir ve etkilenen öne çıkar. Kurallı cümlede yüklemden hemen önceki öge genellikle vurgulanır; devriklik de anlatım odağını değiştirebilir. Öge çözümünü doğrulama. Bulduğumuz ögeleri yeniden birleştirdiğimizde cümlede hiçbir sözcük açıkta kalmamalı ve hiçbir söz grubu gereksiz yere bölünmemelidir. Aynı soru iki farklı ögeye cevap veriyor görünüyorsa soruyu mutlaka yükleme bağlayarak tekrarlarız. Özellikle zaman bildiren “sabah”, yönelme eki alan amaç sözleri ve “ile” grupları görev bakımından değişebilir. Son kontrol, biçim ekine bakarak acele verilen kararları anlam ilişkisiyle düzeltir.

3. Sık sorulanlar

   Sık sorulan sorular. Soru: Cümlenin ögelerini bulmaya neden yüklemden başlanır? Cevap: Diğer bütün ögeler yükleme yöneltilen sorularla ve yüklemin bildirdiği iş ya da durumla ilişkilerine göre belirlenir. Soru: Gizli özne cümlede nasıl bulunur? Cevap: Yüklemin kişi eki incelenir; açık özne yoksa bu ekin gösterdiği ben, sen, o, biz, siz veya onlar özne kabul edilir. Soru: Belirtili ve belirtisiz nesne nasıl ayırt edilir? Cevap: Belirtili nesne “kimi, neyi” sorularını ve belirtme ekini; belirtisiz nesne ise “kim, ne” sorularını karşılar. Soru: Bir cümle aynı anda birden fazla türe girebilir mi? Cevap: Evet. Örneğin bir cümle yüklemine göre fiil, yerine göre devrik, anlamına göre olumlu ve yapısına göre başka bir tür olabilir. Soru: Edilgen cümlede sözde özne neyi gösterir? Cevap: İşi yapanı değil, yüklemde bildirilen işten etkilenen ve özne konumuna geçen varlığı gösterir.

4. Bölüm 4

   Şimdi öğrendiğini dene. Kısa testi çöz; her seçenekteki açıklamayla doğru yöntemi pekiştir. Teste başla.