8. Sınıf Türkçe Yazım, Noktalama ve Anlatım Bozukluğu Konu Anlatımı

Rehberli anlatımda söylenen yönlendirmeler dâhil tam metin. Düşünme araları sessizdir.

1. Giriş

   Konuya başlayalım. Yazım ve noktalama, metnin yalnız görünüşünü değil anlamını da düzenler. Ayrı yazılması gereken bir bağlacın ek gibi yazılması, virgülün yanlış yere konması veya gereksiz bir sözcük kullanılması okurun cümleyi farklı yorumlamasına yol açabilir. LGS sorularında kuralı ezberlemek kadar sözcüğün cümledeki görevini belirlemek önemlidir. Anlatım bozukluğunda ise cümlenin ne söylemek istediği, hangi yapının bunu engellediği ve en küçük düzeltmeyle anlamın nasıl onarılacağı araştırılır.

2. Ayrıntılı anlatım

   Bağlaçlar, ekler ve soru edatı. Bağlaç olan “de/da” ayrı yazılır ve cümleden çıkarıldığında yapı genellikle bozulmaz: “Ben de geliyorum.” Bulunma hâli eki bitişiktir: “Kitap çantada.” Bağlaç “ki” ayrı, sözcüğe ait veya sıfat yapan “-ki” bitişik yazılır: “Biliyorum ki”, “evdeki”. Soru edatı “mi” ayrı yazılır; kendinden sonraki kişi ve zaman ekleri ona bitişir: “Gelecek misiniz?” Ses uyumuna göre mı, mi, mu, mü biçimine girer. Büyük harf, birleşik sözcük ve sayı. Cümle başlangıçları, özel adlar ve belirli tarih bildiren ay-gün adları büyük harfle başlar. Kurum adlarına gelen ekler kesmeyle ayrılmaz; kişi ve yer adlarına gelen çekim ekleri ayrılır. Birleşik sözcüklerin yazımı ses olayı, anlam kayması ve gelenekleşmeye göre değişebilir; sözlük denetimi güvenlidir. Sayılar ölçü, tarih ve saat bağlamına göre rakamla veya yazıyla gösterilebilir; sıra sayılarında nokta ya da kesme yöntemlerinden biri kullanılır. Noktalamanın anlam işlevi. Virgül eş görevli sözleri, ara sözleri ve bazı sıralı yapıları ayırır; özne ile yüklem arasına gereksiz konmaz. Noktalı virgül, içinde virgül bulunan grupları veya anlamca ilişkili cümleleri ayırabilir. İki nokta açıklama ve örnekten önce kullanılır. Kesme işareti özel ada gelen çekim ekini ayırır fakat kurum adlarında kullanılmaz. Tırnak alıntıyı, kısa çizgi satır sonu dışında aralık ve kök-ek gösterimini de belirtebilir. Anlama dayalı bozukluklar. Aynı anlamı taşıyan sözcüklerin gereksiz tekrarı anlatımı ağırlaştırır: “geri iade etmek” yerine “iade etmek” yeterlidir. Sözcüğün yanlış anlamda veya yanlış yerde kullanılması cümlenin yönünü bozar. Zamirin kime ait olduğunun belirsiz kalması başka bir sorundur. Mantık ve sıralama hatasında olaylar gerçek veya düşünsel düzene uymaz: “Bırakın ilk sayfayı okumayı, kitabı bitirmedi.” ifadesinde daha temel eylem ile ileri eylem ters sıralanmıştır. Dil bilgisine dayalı bozukluklar ve düzeltme. Özne-yüklem uyumsuzluğu, ortak ögenin iki yükleme uymaması, tamlayan veya tamlanan eksikliği ve çatı uyuşmazlığı dil bilgisine dayalı bozukluklar oluşturur. “Herkes yerini aldı, konuşmaya başladılar.” cümlesinde tekil “herkes” öznesiyle “başladı” yüklemi uyumlu olmalıdır. Düzeltme yapılırken cümlenin temel anlamı korunmalı, yalnız sorunlu ek, sözcük veya öge değiştirilmelidir. Son okuma, yeni bir belirsizlik oluşup oluşmadığını gösterir.

3. Sık sorulanlar

   Sık sorulan sorular. Soru: Bağlaç olan “de” ile bulunma eki nasıl ayırt edilir? Cevap: Bağlaç ayrı yazılır ve çıkarıldığında temel yapı korunur; bulunma eki sözcüğe bitişir ve yer ya da durum anlamı katar. Soru: Soru edatı “mi” kendinden sonraki eklerle nasıl yazılır? Cevap: Önceki sözcükten ayrı yazılır; zaman ve kişi ekleri ise soru edatına bitişir: “Geliyor musunuz?” gibi. Soru: Kurum adlarına gelen eklerde kesme işareti kullanılır mı? Cevap: Hayır. Kurum ve kuruluş adlarına gelen ekler kesmeyle ayrılmaz; ek doğrudan adın sonuna yazılır. Soru: Gereksiz sözcük kullanımı nasıl fark edilir? Cevap: Aynı anlamı zaten taşıyan başka bir söz aranır; sözcük çıkarıldığında anlam kaybı yoksa gereksiz kullanım olabilir. Soru: Anlatım bozukluğu düzeltilirken en güvenli yöntem nedir? Cevap: Cümlenin amaçlanan anlamı belirlenir, yalnız soruna yol açan ek veya öge değiştirilir ve düzeltilmiş cümle yeniden okunur.

4. Bölüm 4

   Şimdi öğrendiğini dene. Kısa testi çöz; her seçenekteki açıklamayla doğru yöntemi pekiştir. Teste başla.