8. Sınıf Türkçe Sözel Mantık ve Muhakeme Konu Anlatımı

Rehberli anlatımda söylenen yönlendirmeler dâhil tam metin. Düşünme araları sessizdir.

1. Giriş

   Konuya başlayalım. Sözel mantık soruları uzun görünse de temelinde sınırlı sayıda kişi, zaman, yer veya nesne ve bunlar arasındaki kesin ilişkiler bulunur. Amaç bilgiyi ezberlemek değil, verilen her koşulu düzenli bir modele çevirmektir. Sorudaki “hemen önce”, “aynı gün değil”, “yalnızca”, “en az” gibi ifadelerin gücü farklıdır. Koşulları kısaltmak, kesin yerleşimleri önce yapmak ve seçenekleri bütün kurallarla sınamak çözümü hem hızlandırır hem güvenilir kılar.

2. Ayrıntılı anlatım

   Kümeleri ve soruyu belirleme. Önce kimlerin veya nelerin hangi yerlere yerleşeceğini belirleriz. Kişiler ile günler, kitaplar ile raflar ya da etkinlikler ile saatler ayrı kümelerdir. Ardından soru kökünün “kesinlikle doğrudur”, “olabilir” veya “olamaz” mı istediğini işaretleriz. Aynı koşullar altında bu üç soru türünün çözüm yolu farklıdır: kesin yargı bütün senaryolarda, olabilir yargısı en az bir geçerli senaryoda sağlanmalıdır. Koşulları sembolleştirme. “A, B’den önce” ifadesi A < B; “C, D’nin hemen ardından” ifadesi D-C blok biçiminde not edilebilir. “E salı değildir” bir eleme, “F yalnız cuma” ise kesin yerleştirmedir. Semboller kısa olmalı fakat anlamı değiştirmemelidir. Özellikle “A, B’den hemen önce” ile “A, B’den önce” arasındaki bitişiklik farkı korunmalıdır. Kesin bilgi ve olasılığı ayırma. Bir koşulun izin verdiği durumu zorunlu sanmak sık yapılan hatadır. “Mert pazartesi veya salı sunum yapar.” bilgisi tek başına günü kesinleştirmez. Başka koşullar eklendiğinde seçeneklerden biri elenebilir. Tüm senaryoları yazmak yerine önce sabit noktaları, blokları ve tek seçeneği kalan öğeleri yerleştirmek; sonra iki olasılıklı dalları denemek daha verimlidir. Tablo ve çizelgeyi metinden kurma. Eşleştirme sorularında satırlara kişileri, sütunlara gün veya özellikleri yazar; uygun olmayan yerlere eksi, kesin yerlere artı koyabiliriz. Bir sütunda yalnız bir kişi kalırsa eşleşme tamamlanır. Aynı şekilde sıra sorularında boş kutular kullanılır. Bu çizelge soruda verilmiş bir görsele bağlı değildir; metindeki koşulları zihinsel yükü azaltan bir nota dönüştürür. Seçenek denetimi ve son kontrol. “Hangisi olabilir?” sorusunda seçeneği geçici olarak yerleştirip kalan koşulların tamamlanıp tamamlanamadığına bakarız. Tek bir kurala uyması yeterli değildir. “Kesinlikle” sorusunda ise karşı örnek ararız; koşulları bozmadan tersini kurabiliyorsak yargı kesin değildir. Son kontrolde her öğenin bir kez kullanıldığını, sıra ve sayı sınırlarının korunduğunu ve hiçbir koşulun atlanmadığını doğrularız. Zaman yönetimi ve hata kaydı. Uzun bir soruda ilk deneme çıkmaza girerse aynı dizilişte ısrar etmek yerine son varsayımı geri alırız. Kesin koşullar ile geçici denemeleri farklı işaretlemek, hangisinin değiştirilebileceğini gösterir. Çözümden sonra yanlışın “hemen önceyi önce sanmak”, olumsuz koşulu unutmak veya bir öğeyi iki kez kullanmak gibi kaynağı yazılabilir. Böyle bir hata kaydı, yalnız daha hızlı değil daha tutarlı muhakeme geliştirmeye yardımcı olur.

3. Sık sorulanlar

   Sık sorulan sorular. Soru: Sözel mantık sorusuna başlarken ilk ne yazılmalıdır? Cevap: Önce yerleştirilecek kümeler ve soru kökünün kesin, olabilir ya da olamaz istediği kısa biçimde not edilmelidir. Soru: “Hemen önce” ile “önce” koşulu aynı mıdır? Cevap: Hayır. “Hemen önce” iki öğeyi bitişik bir blok yapar; “önce” aralarında başka öğelerin bulunmasına izin verir. Soru: Bütün olasılıkları tek tek yazmak zorunlu mudur? Cevap: Genellikle hayır; kesin yerleşimler, bloklar ve elemeler önce kullanılır, yalnız belirsiz kalan küçük dallar denenir. Soru: “Olabilir” sorusunda bir seçeneğin doğruluğu nasıl kanıtlanır? Cevap: Seçenek yerleştirildiğinde diğer bütün öğelerin kurallara uygun tamamlanabildiği tek bir geçerli senaryo kurmak yeterlidir. Soru: “Kesinlikle doğrudur” sorusunda hangi kontrol yapılır? Cevap: Yargının tersine bir karşı senaryo aranır; kurallara uygun karşı örnek kurulamıyorsa yargı zorunlu kabul edilir.

4. Bölüm 4

   Şimdi öğrendiğini dene. Kısa testi çöz; her seçenekteki açıklamayla doğru yöntemi pekiştir. Teste başla.