8. Sınıf Türkçe Fiilimsi ve Cümledeki İşlevleri Konu Anlatımı

Rehberli anlatımda söylenen yönlendirmeler dâhil tam metin. Düşünme araları sessizdir.

1. Giriş

   Konuya başlayalım. Fiilimsiler fiil kök veya gövdelerinden türeyen; hareket anlamını koruduğu hâlde kip ve kişi ekiyle çekimli fiil olmayan sözcüklerdir. Cümlede isim, sıfat veya zarf görevi üstlenirler. Birden çok yargıyı tek cümlede ilişkilendirdikleri için metnin akışında önemli rol oynarlar. Fiilimsiyi yalnız ek listesine bakarak bulmak güvenli değildir; aynı biçimdeki ek kalıcı ad ya da çekimli fiil oluşturabilir. Kök, ek, cümledeki görev ve anlam birlikte incelenmelidir.

2. Ayrıntılı anlatım

   İsim-fiil. İsim-fiiller -ma/-me, -mak/-mek, -ış/-iş/-uş/-üş ekleriyle yapılır ve cümlede ad gibi görev alır. “Yüzmek bedeni güçlendirir.” cümlesinde “yüzmek” özne; “Kitap okumayı seviyorum.” cümlesinde “okumayı” nesnedir. Olumsuzluk eki ile isim-fiil eki karıştırılmamalıdır: “Buraya gelme.” cümlesinde bağlama göre emir kipinin olumsuzu olabilir; “Onun gelmemesi bizi üzdü.” sözünde ise “gelmemesi” adlaşmış eylemdir. Sıfat-fiil. Sıfat-fiil fiilden türeyerek bir adı niteler: “akan su”, “okunacak kitap”, “yazdığım mektup”. Yaygın ekler -an/-en, -ası/-esi, -mez/-maz, -ar/-er, -dik/-dık/-duk/-dük, -ecek/-acak ve -miş/-mış/-muş/-müş biçimleridir. Nitelediği ad düşerse adlaşmış sıfat-fiil oluşur: “Yarışmaya katılanlar salona geçti.” Buradaki “katılanlar”, katılan kişiler anlamındadır. Zarf-fiil. Zarf-fiiller yüklemi zaman, durum veya koşul yönünden tamamlar. “Gülerek konuştu.” durum, “Eve varınca aradı.” zaman, “Çalışmadan başarı bekleme.” durum veya koşul anlamı taşır. -ken, -alı/-eli, -madan/-meden, -ınca/-ince, -ıp/-ip, -arak/-erek, -dıkça/-dikçe başlıca eklerdir. Zarf-fiile “nasıl, ne zaman, hangi koşulla?” soruları yöneltmek işlevi görmeyi kolaylaştırır. Kalıcı ad ve çekimli fiil tuzağı. Fiilimsi eki taşıyor gibi görünen her sözcük fiilimsi değildir. “Dondurma eridi.” cümlesinde dondurma bir yiyeceğin kalıcı adıdır. “Çakmak masada.” sözcüğü araç adıdır. “Dolmuş durakta bekliyor.” sözcüğü taşıt adıdır. Ayrıca “Gelecek günler güzel.” sözünde “gelecek” sıfat-fiilken “Yarın bize gelecek.” cümlesinde kip ve kişi anlamı taşıyan çekimli fiildir. Cümledeki görev belirleyicidir. Fiilimsi grubu ve anlatım katkısı. Fiilimsi kendine bağlı sözcüklerle grup oluşturabilir: “Sabah erkenden yola çıkan yolcular” ifadesinde bütün grup yolcuları niteler. Fiilimsiler, ayrı cümleleri anlam ilişkisini koruyarak birleştirir: “Yağmur başladı. Eve döndük.” yerine “Yağmur başlayınca eve döndük.” denebilir. Böylece zaman ilişkisi açık, anlatım daha yoğun olur. Çözümde önce yüklem, sonra fiil kökünden türeyen görevli sözcükler aranır. Adım adım fiilimsi taraması. Önce cümlenin çekimli yüklemi işaretlenir; böylece onu yanlışlıkla fiilimsi sayma riski azalır. Sonra hareket anlamı taşıyan diğer sözcüklerin kökü ve eki belirlenir. Her adaya “bir adı mı niteliyor, eylemi ad mı yapıyor, yüklemi zaman veya durum bakımından mı tamamlıyor?” soruları yöneltilir. Son aşamada kalıcı ad ihtimali ve düşmüş bir ad bulunup bulunmadığı kontrol edilir. Bu sıra, ek ezberine dayalı hataları azaltır.

3. Sık sorulanlar

   Sık sorulan sorular. Soru: Fiilimsi ile çekimli fiil arasındaki temel fark nedir? Cevap: Çekimli fiil kip ve kişi anlamıyla yargıyı tamamlar; fiilimsi ise hareket anlamını koruyup isim, sıfat veya zarf görevi üstlenir. Soru: İsim-fiil ekleri görülen her sözcük isim-fiil midir? Cevap: Hayır. Dondurma, çakmak ve dolmuş gibi sözcükler kalıcı ad olabilir; kök, anlam ve cümledeki görev birlikte incelenmelidir. Soru: Adlaşmış sıfat-fiil nasıl anlaşılır? Cevap: Sıfat-fiilin nitelediği ad düşmüşse ve sözcük o adın anlamını üstlenmişse adlaşmış sıfat-fiil oluşur. Soru: Zarf-fiilin cümledeki anlamı nasıl belirlenir? Cevap: Yükleme “nasıl, ne zaman veya hangi koşulla” soruları yöneltilir; aldığı ek ve kurduğu ilişki birlikte değerlendirilir. Soru: Fiilimsiler cümleye nasıl bir katkı sağlar? Cevap: Yan yargıları zaman, durum ve niteleme ilişkileriyle ana yargıya bağlayarak anlatımı daha yoğun ve akıcı kılar.

4. Bölüm 4

   Şimdi öğrendiğini dene. Kısa testi çöz; her seçenekteki açıklamayla doğru yöntemi pekiştir. Teste başla.