8. Sınıf Türkçe Çıkarım, Söz Varlığı ve Anlam İlişkileri Konu Anlatımı

Rehberli anlatımda söylenen yönlendirmeler dâhil tam metin. Düşünme araları sessizdir.

1. Giriş

   Konuya başlayalım. LGS Türkçe sorularında bir sözcüğün sözlükteki ilk anlamını bilmek çoğu zaman yeterli değildir. Sözcük, içinde bulunduğu cümlede yeni bir anlam rengi kazanabilir; deyim ve atasözleri doğrudan söylenmeyen bir düşünceyi taşıyabilir. Cümleler arasındaki neden, amaç, koşul, karşılaştırma ve olasılık bağları da metnin yönünü belirler. Başarılı okur, yalnız ne söylendiğini değil, hangi dil aracının hangi anlamı kurduğunu da araştırır.

2. Ayrıntılı anlatım

   Bağlamdan anlam çıkarma. Çok anlamlı bir sözcüğün hangi anlamda kullanıldığını çevresindeki sözcükler belirler. “Takım savunmada açık verdi.” cümlesindeki “açık”, kapanmamış yer değil, eksik veya zayıf nokta anlamındadır. Sözcüğün yerine anlamı bozmadan konabilecek bir karşılık düşünmek etkili kontroldür. Yalnız yakınındaki tek sözcüğe değil, cümlenin tamamına ve metnin konusuna bakılmalıdır. Deyim, atasözü ve özdeyiş. Deyimler çoğunlukla bir durum veya davranışı etkili biçimde anlatan kalıplaşmış sözlerdir; öğüt verme zorunlulukları yoktur. Atasözleri toplumun uzun deneyiminden doğan genel yargı ve öğütlerdir. Özdeyiş ise söyleyeni bilinen, yoğun anlamlı bir düşüncedir. Bu sözleri kelime kelime yorumlamak yanlıştır. “İnce eleyip sık dokumak”, bir kumaşı elemek değil, ayrıntılı ve titiz davranmaktır. Söz sanatlarının anlam katkısı. Benzetmede zayıf olan varlık güçlü olana bir özellik bakımından yaklaştırılır. Kişileştirme, insan dışındaki varlıklara insana özgü nitelik kazandırır; konuşturmada bu varlık ayrıca söz söyler. Karşıtlık, zıt durumları yan yana getirerek etki oluşturur. Sanatı bulurken ezberlenmiş sözcük aramak yerine cümledeki anlam aktarımını incelemek gerekir. Neden, amaç ve koşul ilişkileri. Neden-sonuçta gerçekleşmiş bir durumun gerekçesi açıklanır: “Yağmur yağdığı için maç ertelendi.” Amaç-sonuçta yapılacak eylemin hedefi vardır: “Maçı izlemek için erkenden geldi.” Koşulda bir yargının gerçekleşmesi başka bir duruma bağlanır: “Düzenli çalışırsan ilerlersin.” “İçin” sözcüğü her zaman amaç bildirmez; yükleme “hangi nedenle?” ve “hangi amaçla?” soruları ayrı ayrı yöneltilmelidir. Örtük anlam ve çıkarım denetimi. “Ece de toplantıya katıldı.” cümlesi Ece dışında katılanların bulunduğunu sezdirir. “Bu yıl daha düzenli okuyor.” ifadesi önceki dönemde okumanın daha az düzenli olduğunu düşündürür. Çıkarım, metindeki ipuçlarının zorunlu sonucuna dayanmalıdır; olabilecek her şeyi doğru sayamayız. Olasılık, tahmin, varsayım, öneri ve öznel değerlendirme gibi anlam özelliklerinde yüklem ve belirteçler dikkatle incelenir. Seçenekleri anlam sınırıyla eleme. Anlam sorularında yanlış seçenekler çoğu zaman cümlenin bir bölümünü doğru aktarır fakat kapsamı değiştirir. “Bazen” sözü “her zaman”, olasılık bildiren bir ifade kesinlik, kişisel değerlendirme nesnel bilgi gibi sunulabilir. Önce cümlenin olumlu veya olumsuz yönünü, zamanını ve kesinlik derecesini açıkça not etmek yararlıdır. Sonra seçeneğin bu sınırları genişletip daraltmadığını denetleriz; küçük bir kesinlik farkı bile cevabı değiştirir.

3. Sık sorulanlar

   Sık sorulan sorular. Soru: Bir sözcüğün bağlamdaki anlamı nasıl bulunur? Cevap: Sözcüğün yerine cümlenin bütün anlamını koruyan bir karşılık getirilir ve metnin konusu ile kullanım amacı birlikte incelenir. Soru: Deyim ile atasözü arasındaki temel fark nedir? Cevap: Deyim bir durumu etkili anlatır; atasözü ise toplum deneyimine dayanan genel bir yargı veya öğüt bildirir. Soru: Kişileştirme ile konuşturma nasıl ayırt edilir? Cevap: İnsan dışı varlığa insana özgü özellik verilirse kişileştirme, bu varlık doğrudan konuşturulursa ayrıca konuşturma vardır. Soru: Neden ve amaç cümleleri hangi sorularla ayrılır? Cevap: Yükleme “hangi nedenle” sorusu gerçekleşmiş gerekçeyi, “hangi amaçla” sorusu ulaşılmak istenen hedefi buldurur. Soru: Örtük anlam sorularında her olası yorum kabul edilir mi? Cevap: Hayır. Kabul edilen çıkarım, cümledeki ek, bağlaç veya karşılaştırmanın zorunlu olarak sezdirdiği bilgiye dayanmalıdır.

4. Bölüm 4

   Şimdi öğrendiğini dene. Kısa testi çöz; her seçenekteki açıklamayla doğru yöntemi pekiştir. Teste başla.