Bilim ve Teknoloji

Rehberli anlatımda söylenen yönlendirmeler dâhil tam metin. Düşünme araları sessizdir.

1. Giriş

   Küçük bir merakla başlayalım. Merak ettiğin olayı seç, sorunu söyle, gözlemine bak. Araçların ne işe yaradığını ve güvenle nasıl yardım isteyeceğini küçük durumlarla konuşacağız. Bir bölümü oku veya bir yetişkinden dinle. Örnekte ne olduğunu düşün. Sonra kendi sorunu veya seçiminin nedenini anlat. Bölümleri ayrı zamanlarda çalışabilirsin; yorulduğunda dinlen.

2. Ayrıntılı anlatım

   Merak Sorusu. Kısa cevap: Merak ettiğin şeyi açıkça söyle. Ne, nasıl ve neden sorularıyla öğrenmeye başlayabilirsin. Pencereden bir buluta baktığını düşün. Bulutun şeklini mi, hareketini mi merak ediyorsun? Önce konunu seç. “Bulutlar nasıl hareket eder?” sorusu neyi öğrenmek istediğini anlatır. “Bu niye böyle?” dediğinde ise dinleyen kişi hangi şeyi sorduğunu anlamayabilir. Konunun adını söylemek sorunu daha açık yapar. Bir cümle gördüğümüzü anlatabilir ya da bilgi isteyebilir. “Taşın üzerinde çizgiler var.” bir anlatımdır. “Taşın üzerinde neden çizgiler var?” ise bir sorudur. İkisi de işe yarar ama aynı işi yapmaz. Gördüğünü anlattıktan sonra merak ettiğin yeri sorabilirsin. Cevabı hemen bilmen gerekmez. Öğretmenine veya güvendiğin yetişkinine sorunu anlat. Birlikte yaşına uygun bir kitap ya da güvenilir açıklama inceleyebilirsiniz. İlk aklına gelen cevap bir tahmin olabilir. Tahmini kesin bilgi gibi anlatmak yerine “Böyle olabilir mi?” diyebilirsin. Sorunu bir resimle hatırlaman da mümkün. Örnek: Eylül bir taşın pürüzlü yüzeyini gördü. “Taşın yüzeyi neden böyle pürüzlü?” diye sordu. Öğretmeniyle taşlar hakkındaki bir kitabı incelemeye karar verdi. Bir cevap uydurup herkese doğruymuş gibi anlatmadı. Bir kâğıdın nasıl katlandığını merak ettiğini düşün. Yalnız “Bu ne?” demek yerine hangi özelliğini sorabilirsin? Sorunda kâğıdı ve katlamayı açıkça söyle. Sık hata: Bir sorunun cevabını bilmemek ayıp değildir. Öğrenmek için soru sorarız; birden fazla soru düşünebiliriz. Sorunun merak ettiğimiz konuyla ilgili olmasına dikkat ederiz. Gözlem. Kısa cevap: Gördüğün veya duyduğun ayrıntıyı anlat. Göremediğin yeri tahminle doldurmak zorunda değilsin. Gözlem yaparken dikkatle bakar ve dinleriz. Öğretmenin güvenli bir nesneyi gösterdiğinde rengini, biçimini veya hareketini fark edebilirsin. Bilmediğin bir maddeye dokunmak ya da tadına bakmak gerekmez. Merak etmek, her şeyi eline almak demek değildir. Güvenli biçimde uzaktan bakmak da gözlem olabilir. Bir durumun öncesini ve sonrasını ayrı ayrı hatırla. Düz bir kâğıt katlanınca biçimi değişebilir. “Önce düzdü, sonra katlandı.” demek görülen değişikliği anlatır. Rengi değişmediyse “Rengi değişti.” yazmayız. Gözlem kaydına yalnız gerçekten fark ettiğimiz ayrıntıları ekleriz. Kapalı bir kutunun hareket ettiğini görebilirsin. Fakat içini görmediysen hangi nesnenin bulunduğunu kesin söyleyemezsin. “Kutu hareket etti.” gözlediğindir; içindekine ilişkin sözün bir tahmin olabilir. Bir ayrıntıyı seçemediğinde “Göremedim, bilmiyorum.” diyebilirsin. Başka bir kutuda gördüğün şey burada da bulunmak zorunda değildir. Örnek: Öğretmen bir kâğıt şeridi masaya düz koydu. Sonra şeridi katladı. Nil defterine önce düz, sonra katlı bir şerit çizdi. Kâğıdın rengini değiştirmedi; gördüğü biçim değişimini kaydetti. Bir nesneye bakıp gördüğün tek ayrıntıyı söyle. Sonra “Bunun hangi özelliğini göremedim?” diye düşün. Bilmediğin kısmı da söyleyebilirsin. Sık hata: Tahmin etmek ile gözlemek aynı şey değildir. Bir şeyin neden olduğunu düşünüp soru sorabiliriz; yalnız düşündüğümüz için onu kesin gözlem saymayız. Teknolojinin Amacı. Kısa cevap: Bir araç için “Hangi işi kolaylaştırır?” diye sor. Fiyatı veya rengi yerine yapacağın işe bak. İnsanlar farklı işleri kolaylaştırmak için araçlar geliştirir. Cetvelle uzunluk ölçebilir, telefonla uzaktaki bir kişiyle konuşabiliriz. Araçların hepsi aynı işi yapmaz. Her araç ekranlı veya elektrikli olmak zorunda da değildir. Basit bir cetvelde ekran yoktur; yine de ölçmeye yardım eder. Önce ihtiyacını söyle. Küçük bir ayrıntıya bakmak mı, bir çizginin uzunluğunu ölçmek mi istiyorsun? Büyüteç küçük ayrıntıları daha büyük gösterir; cetvel ölçmeye yardım eder. Kullanmayı öğrenirken öğretmeninin yönlendirmesini izle. Büyüteçle güneşe bakma; güvenli bir nesneyi yetişkinin gösterdiği yerde incele. Bir ürünün rengini sormak ile işini sormak farklıdır. “Bu telefonun kabı ne renk?” görünüşü sorar. “Telefon sesi nasıl iletir?” ise çalışma yolunu sorar. Merakın hangi işe yönelikse sorunu ona göre kur. Pahalı bir eşya her işi yapamaz; uygun araç seçerken yalnız fiyatına bakmayız. Örnek: Ayla kâğıttaki kısa ve uzun çizgiyi karşılaştırmak istedi. Öğretmeni cetveli gösterdi. Ayla önce “Çizginin başlangıcını nereye koyarım?” diye sordu. Aracın nasıl kullanıldığını öğrenip ölçmeyi birlikte denediler. Uzakta yaşayan bir yakınınla konuşmayı düşün. “Telefonun ne işe yaradığı” hakkında bir soru kur. Sorunun kap rengiyle mi, iletişim kurmakla mı ilgili olduğuna bak. Sık hata: Teknoloji yalnız telefon veya tablet değildir. Bir aracın yeni, pahalı ya da parlak olması, ihtiyacımıza uygun olduğunu tek başına göstermez. Güvenli Kullanım. Kısa cevap: Bilmediğin istekte dur. Özel bilgileri paylaşma; güvenli kullanım için güvendiğin yetişkininden destek al. Bir cihazı açarken ne yapacağını yetişkininle konuş. Sesli kitap dinlemek veya öğretmenin verdiği etkinliği yapmak bir amaçtır. Ekrana çıkan her çağrı bu amacın parçası olmayabilir. Bilmediğin bir indirme ya da bağlantıya dokunmadan yetişkinine göster. Bir düğmenin parlak olması güvenilir olduğu anlamına gelmez. Ev adresi, telefon ve şifre gibi bilgileri gelişigüzel yazmayız. Ödül kazanma sözü bu bilgileri paylaşmayı güvenli yapmaz. Başkasının bilgisi de özeldir. Arkadaşının ürününü veya adını paylaşmadan önce dur; arkadaşının izni ve güvenli paylaşım için yetişkin desteği gerekir. Sonradan silmek, bir başkasının aldığı kopyayı her zaman yok etmez. Cihaz veya kablo hasarlı görünüyorsa kullanmayı deneme. Açma, onarma veya prize takarak kontrol etme işini üstlenme. Dokunmadan durumu yetişkinine anlat. Kullanım sırasında rahatsız olursan da bunu söyle. Yardım istemek için önce bir şeyin bozulmasını beklemen gerekmez. Güvenli kullanımda durmak ve sormak önemli bir adımdır. Örnek: Ekin kitap dinlerken ekranda ev adresini isteyen bir kutu gördü. Bir şey yazmadı. Yetişkinini çağırıp kutuyu gösterdi. “Kitap dinlemek istiyorum; bu bilgi neden isteniyor?” diye sordu. Bir sayfa arkadaşının telefonunu isterse kendi numaranı vermediğin için sorun çözülmüş olur mu? Hayır. Başkasının bilgisi de korunur; paylaşmadan yardım isteriz. Sık hata: “Sonra silerim.” düşüncesi paylaşım öncesi izin ve güvenliğin yerini tutmaz. Bir şey yanlışlıkla paylaşılırsa saklamak yerine güvendiğin yetişkine anlatabilirsin.