8. Sınıf Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi İrade, Sorumluluk ve Tevekkül Konu Anlatımı

Rehberli anlatımda söylenen yönlendirmeler dâhil tam metin. Düşünme araları sessizdir.

1. Giriş

   Birlikte düşünelim. İrade, sorumluluk ve tevekkül konusunu günlük kararlar üzerinden adım adım kuracağız. İlk bölümde insanın sınırsız olmadığını fakat seçenekler arasında karar verebildiğini anlatan cüzî iradeyi; ikinci bölümde sorumluluğun akıl, irade, imkân ve davranışın sonucu arasındaki bağını inceleyeceğiz. Üçüncü bölümde tevekkülün gerekli çaba ve tedbirden sonra Allah’a güvenmek olduğunu göstereceğiz. Son bölümde ihmal, tembellik veya tedbirsizliği “kader” sözüyle örtmeye çalışan yanlış anlayışları sorgulayacağız. Sorularda kişinin kontrol edebildiği davranışı, kontrol edemediği şartı, aldığı önlemi ve kurduğu gerekçeyi ayrı ayrı işaretle.

2. Ayrıntılı anlatım

   Cüzî iradeyi seçilebilir ve seçilemez alanlarla ayır. Cüzî irade, insana belirli seçenekler arasında karar verme ve davranışını seçme imkânı verildiğini anlatır. İnsan hangi ülkede doğacağını, ailesini veya geçmişte yaşanan bir olayı seçmez. Buna karşılık ders çalışma yöntemini, bir arkadaşına nasıl davranacağını, sözünü tutup tutmayacağını ve yardım isteyip istemeyeceğini çoğu durumda seçebilir. “Sınırlı” olmak, seçimin hiç olmadığı anlamına gelmez. İrade kullanımı yalnız istek bildirmek değildir; seçenekleri görmek, sonuçları düşünmek ve bir davranışa yönelmek de sürecin parçasıdır. Dış baskı, bilgi eksikliği veya sağlık durumu kişinin seçeneklerini daraltabilir. Soruda kişinin gerçekten neyi kontrol edebildiğini belirlemek gerekir. Kontrol alanı açıkça verilmemişse kişiyi her sonuçtan sınırsız biçimde sorumlu ilan etmek de doğru değildir. Küllî irade Allah’ın sınırsız iradesini, cüzî irade ise insana verilen sınırlı seçme gücünü anlatır. Bu iki kavram aynı düzeyde değildir. LGS düzeyindeki bir soruda çoğunlukla öğrencinin “seçebildiği davranış” ile “seçemediği başlangıç şartı” karşılaştırılır. İradeyi, sonucu kesin kontrol etme gücü sanma; insan davranışını seçebilir fakat her sonucu tek başına belirleyemez. Örnek: Bir öğrenci sınav tarihini belirleyemiyor; fakat o tarihe kadar hangi günlerde tekrar yapacağını seçebiliyor. Tarih onun dışındaki şart, çalışma planı ise cüzî irade alanıdır. Plan yapmak yüksek notu garanti etmez, fakat seçilebilir davranışı gösterir. Bir sporcunun hava durumunu değiştirememesi ama antrenman saatini buna göre ayarlaması hangi ayrımı gösterir? Hava durumu irade dışı şarttır; antrenman saatini ayarlamak seçilebilir davranıştır. Cüzî irade ikinci alanda görünür. Sık hata: Cüzî iradeyi “insan istediği her sonucu kesin oluşturur” diye tanımlama. Seçim gücü vardır, fakat şartlar ve sonuç üzerinde sınırsız hâkimiyet yoktur.

3. Ayrıntılı anlatım

   Sorumluluğu seçim, imkân ve sonuç bağıyla değerlendir. Sorumluluk, insanın akıl ve iradesiyle seçtiği davranışların ahlaki ve toplumsal sonuçlarını üstlenmesidir. Bir davranışın sorumluluk doğurmasında kişinin ne yaptığını anlayabilmesi, seçenekleri görebilmesi ve davranışını yönlendirebilmesi önemlidir. Bilerek verilen zarar ile tamamen irade dışında gerçekleşen durum aynı biçimde değerlendirilmez. Sorumluluk yalnız olumsuz sonuçlarda gündeme gelmez. Verilen görevi zamanında tamamlamak, ortak eşyayı korumak ve yanlışını düzeltmek de sorumlu davranıştır. Kişi sonuç kötü olduğunda mazeret aramak yerine kendi payını dürüstçe inceler. Bununla birlikte başkalarının payını veya kontrol edilemeyen şartları yok saymaz; adil değerlendirme, katkıları birbirinden ayırır. Bir grubun çalışmasında görevler açıkça paylaşılmışsa herkes kendi seçilebilir bölümünden sorumludur. Kişinin ulaşamadığı bir bilgi, önceden bildirilmeyen bir değişiklik veya beklenmeyen doğal olay değerlendirmede dikkate alınır. “Sonuç kötü, o hâlde herkes eşit suçlu” gibi genellemeler kanıt sınırını aşar. Önce görev, imkân, tercih ve sonuç zincirini kur. Örnek: Üç kişilik projede Deniz kaynakları toplamayı kabul ediyor fakat hiç başlamıyor; diğer üyeler kendi görevlerini tamamlıyor. Gecikmede Deniz’in seçilebilir ihmaliyle ilgili sorumluluk vardır. İnternetin kısa süre kesilmesi gibi irade dışı bir durum ayrıca değerlendirilmelidir. Bir öğrenci yanlış bilgi verdiğini fark edip kaynağı düzeltiyor ve arkadaşlarını bilgilendiriyor. Hangi sorumlu davranış görülür? Öğrenci seçiminin sonucunu üstleniyor ve zararı azaltmak için telafi ediyor. Sorumluluk yalnız hatadan kaçınmak değil, hatayı düzeltmeyi de içerir. Sık hata: Sorumluluğu yalnız ceza almakla eşitleme. Sorumluluk, seçimin sonucunu kabul etmeyi, gerekirse telafi etmeyi ve doğru davranışı sürdürmeyi de kapsar.

4. Ayrıntılı anlatım

   Tevekkülü çaba, tedbir ve güven sırasıyla kur. Tevekkül, kişinin gerekli çabayı gösterip uygun tedbirleri aldıktan sonra sonucu Allah’a bırakması ve O’na güvenmesidir. Önce yapılabilecekler yapılır: öğrenci düzenli çalışır, sürücü aracını kontrol eder, hasta uzman görüşü alır. Sonucun her ayrıntısı insanın kontrolünde olmadığı için kişi elinden geleni yaptıktan sonra kaygısını yönetir ve Allah’a güvenir. Tedbir almak tevekküle aykırı değildir; tevekkülün parçasıdır. “Nasıl olsa Allah korur” diyerek güvenlik kuralını ihmal etmek, çaba ve tedbir boyutunu yok sayar. Tersine, yalnız kendi gücüne dayanıp sonucu kesin kontrol ettiğini sanmak da insanın sınırlılığını görmez. Dengeli anlayış, sorumluluk alanında emek ve önlem; sonuç alanında güven ve teslimiyettir. Bir soruda kişinin dua etmesi tek başına tevekkülü kanıtlamayabilir. Yapabileceği görevleri yerine getirip getirmediğine bak. Çaba göstermesine rağmen istediği sonuç çıkmayabilir; tevekkül başarı garantisi değildir. Sonuç olumsuz olduğunda yeni bilgi toplamak, hatayı düzeltmek ve yeniden denemek de sorumlulukla uyumludur. Örnek: Sınava hazırlanan öğrenci haftalık plan yapıyor, eksiklerini öğretmenine soruyor, uykusuna dikkat ediyor ve sınav günü sonucu Allah’a bırakıyor. Çaba, tedbir ve güven bir arada bulunduğu için bu davranış tevekkülle uyumludur. Uzun yol öncesi araç bakımını yaptırıp trafik kurallarına uyan sürücünün ardından Allah’a güvenmesi neden tevekküldür? Sürücü kontrol edebildiği tedbirleri almış, sonra bütünüyle kontrol edemediği sonuç için Allah’a güvenmiştir. Çaba ile güven birlikte bulunur. Sık hata: Tevekkülü yalnız dua etmek veya hiçbir şey yapmadan sonucu beklemek sanma. Kişinin gücü ölçüsündeki görev ve tedbir önce gelir.

5. Ayrıntılı anlatım

   Yanlış kader anlayışını sorumluluk kanıtıyla sorgula. Yanlış kader anlayışı, kişinin kendi seçimini veya ihmalini görmezden gelip sonucu yalnız kadere yüklemesidir. Hiç çalışmadan başarısızlığı “kısmet değilmiş” diye açıklamak, güvenlik önlemini almadan oluşan zararı “alın yazısı” saymak bu yanılgıya örnektir. Bu yaklaşım, insanın irade ve sorumluluk alanını görünmez kılar. Bir olayı değerlendirirken mağduru suçlayan acele yorumlardan kaçınmak gerekir. Her olayda kişinin kontrol edebildiği alan aynı değildir. Yanlış kader anlayışını sorgulamak, kanıt olmadan birine kusur yüklemek demek değildir. Görev, bilgi, yetki ve alınabilecek önlem açıkça verilmişse kişinin kendi payı değerlendirilebilir; irade dışı şartlar ayrıca hesaba katılır. Doğru kader anlayışı hem Allah’ın ilmini ve evrendeki ölçüyü kabul eder hem insanın seçilebilir davranışlardan sorumlu olduğunu korur. “Kader var” cümlesi önlem almamayı haklı çıkarmaz. LGS tarzı yorum sorusunda, metnin hangi davranışı eleştirdiğini bul: çoğu kez eleştirilen şey kader inancı değil, kaderi tembellik veya ihmal için mazerete dönüştürmektir. Örnek: İşveren, zorunlu güvenlik ekipmanını sağlamadığı hâlde kazadan sonra “Böyle olması yazılmış.” diyor. Metin, kader inancını değil; açık bir önlem sorumluluğunu görmezden gelerek ihmali kadere yükleyen anlayışı eleştirir. Bir öğrenci ödev tarihini bildiği ve imkânı olduğu hâlde başlamıyor, sonra gecikmeyi “şanssızlık” diye açıklıyor. Hangi yanılgı vardır? Öğrenci seçilebilir davranışını ve ihmalini görmezden gelip sonucu dışsal bir yazgıya yüklüyor. Bu, sorumluluğu örten yanlış kader anlayışıdır. Sık hata: Her olumsuz olaydan sonra “kişi mutlaka ihmalkârdı” sonucuna da gitme. Yanlış kader anlayışı için seçilebilir bir görev veya ihmal kanıtı gerekir.