Planlı Yaşam ve İletişim

Rehberli anlatımda söylenen yönlendirmeler dâhil tam metin. Düşünme araları sessizdir.

1. Giriş

   Bir kararın nedenini bulalım. Gününü kolaylaştıran küçük kararları inceleyelim. İş sırası kuracak, birbirimizi anlamayı ve ortak karar vermeyi günlük durumlarla çalışacağız. Dört bölümü tek seferde bitirmek zorunda değilsin. Bir bölümü oku, örnekteki kararı düşün, durak sorusuna kendi cevabını ver. Sonra açıklamayı incele. Okuma için destek alabilirsin; seçimini sen yap, nedenini kendi sözlerinle anlat.

2. Ayrıntılı anlatım

   Günlük Plan. Kısa cevap: Yapacaklarını sıraya koy; oyun, çalışma ve dinlenme arasında denge kur. Plan değişirse yeniden düşün. Bir günün içinde farklı işler vardır. Okula hazırlanır, öğrenir, oynar, yemek yer ve dinleniriz. Plan yapmak, bu işleri önceden düşünmektir. Sabah, okul sonrası ve akşam için küçük bir iş listesi hazırlayabilirsin. Bu çalışmada saat veya dakika hesabı yapman gerekmiyor; önce ve sonra ne yapacağını düşünmen yeterli. Çantanı hazırlarken ertesi günün ders çizelgesine bak. Gerekli malzemeyi seç; evdeki her şeyi çantana doldurma. Tamamladığın işi işaretlemek geriye ne kaldığını görmene yardım eder. Yapmadığın işi yapılmış gibi işaretlemek yerine, nerede desteğe ihtiyacın olduğunu fark et. Plan, hiç değişmeyecek bir kural değildir. Yağmurda bahçe oyunu yapılamazsa ailenle uygun başka bir etkinlik seçebilirsin. Bir iş aksadığında bütün günü başarısız sayma. Ne değişti, ne kaldı, neyi yeniden düzenleyebilirim diye düşün. Planında yalnız ders ya da yalnız oyun değil, farklı ihtiyaçların yer alsın. Örnek: Eylül boyalarını sabah aradığı için telaşlanıyordu. Akşam ders çizelgesine bakıp gerekli boyaları hazırladı. Sabah boyalarını aramak zorunda kalmadı. Bu değişiklik bütün sorunları yok etmedi; belirli bir işi kolaylaştırdı. Çantayı hazırladın ama kitabını henüz okumadın. Çizelgede hangisini işaretlersin? Yalnız çanta hazırlamayı; kitap okumayı ise kalan iş olarak görürsün. Sık hata: Bir işi ertelemek senin tembel ya da değersiz olduğun anlamına gelmez. Nedenini konuşabilir, yetişkininle uygun bir düzen kurabilirsin. Etkili Dinleme. Kısa cevap: Dinle, anlamadığını sor, duyduğunu kontrol et. Açık bir cümle iletişimi kolaylaştırır. Etkili dinlemek, karşıdakinin ne demek istediğini anlamaya çalışmaktır. Sözünü bitirmesine fırsat ver. Dikkatini konuşmaya yönelt; anlamadığın yeri sor. Herkes aynı hızda konuşmaz. Bir arkadaşın anlatmak için zamana ya da farklı bir iletişim yoluna ihtiyaç duyabilir. Bir isteği tam anlamadığında kısa bir kontrol sorusu kullanabilirsin. “Mavi kâğıt istiyorsun, doğru mu?” gibi bir cümle yanlış anlamayı fark ettirir. Öğretmenin hangi sayfayı söylediğini kaçırdıysan rastgele sayfa açmak yerine yeniden sor. Sormak öğrenmenin bir yoludur. Sen konuşurken ne istediğini açık söyle. “Onu getir.” yerine eşyanın adını ve yerini belirtmek yardımcı olur. Sesini bulunduğun yere göre ayarla; duyulmuyorsa tekrar söyleyebilir veya destek isteyebilirsin. En yüksek sesle konuşmak en iyi anlatmak değildir. Göz teması kurmakta zorlanan birinin dinlemediğini hemen düşünme. Örnek: Selin arkadaşının isteğini dinledi ama kâğıdın renginden emin olamadı. “Mavi kâğıt mı istedin?” diye sordu. Arkadaşı onayladı. Selin tahmin ederek yanlış malzeme getirmek yerine bilgiyi kontrol etti. “Bir şey var, onu yap.” cümlesi yeterince açık mı? Hayır. Neye ihtiyaç duyduğunu ve hangi yardımı istediğini belirtmek gerekir. Sık hata: Duymak ile anlamak her zaman aynı değildir. Anlamadığını gizlemek yerine kısa bir soru sorabilirsin. Duyguyu İfade. Kısa cevap: Duygunu ve isteğini anlat; arkadaşının duygusunu da dinle. İnciten davranışı değiştirmek mümkündür. Aynı olay iki kişide farklı duygu oluşturabilir. Birinin şaka dediği söz, başka birini üzebilir. “Sözüm kesilince üzülüyorum; bitirmemi bekler misin?” diyerek hem durumu hem duygunu hem isteğini anlatabilirsin. Bir davranışı konuşmak, kişiye kötü bir ad takmaktan farklıdır. Arkadaşlık her isteğe evet demek değildir. “Bu lakabı istemiyorum,” diyebilir, eşyanı vermek istemediğinde sınırını açıklayabilirsin. Arkadaşın da sınırını söylediğinde onu dinle. Rahatsız eden davranış sürerse öğretmeninden veya güvendiğin yetişkininden destek iste. Bunu tek başına çözmek zorunda değilsin. Birini kırdıysan “Şakaydı.” diyerek sürdürmek yerine dur. Ne hissettiğini dinle, özür dile ve davranışını değiştir. Anlaşmazlıkta itişmek ya da karşılık olarak incitmek sorunu büyütebilir. Önce durup sırayla konuşmak, birlikte kullanma veya başka bir etkinlik seçme gibi çözümleri düşünmeyi sağlar. Örnek: Ozan, arkadaşının maketiyle alay ettiğini fark etti. “Seni üzdüm, özür dilerim.” dedi ve dinledi. Aynı alayı yeniden yapmamaya dikkat etti. Arkadaşının hemen neşelenmek zorunda olmadığını da kabul etti. Arkadaşın sana istemediğin bir lakapla sesleniyor. Ne söyleyebilirsin? “Bu adı istemiyorum; kendi adımla seslenmeni istiyorum.” Davranış sürerse yetişkin desteği alabilirsin. Sık hata: Kızmak yanlış bir duygu değildir; kızgınken birini incitmek zorunda değilsin. Mola isteyebilir ve konuşmak için destek alabilirsin. Ortak Karar. Kısa cevap: Ortak işi konuşarak kararlaştır; herkese katkı fırsatı ver. Sonunda nasıl çalıştığınızı değerlendirin. Kitap köşesi, pano ya da sınıf etkinliği birçok kişiyi ilgilendirir. Ortak karar almadan önce fikirleri dinleriz. İsteyenler sırayla konuşabilir, yazabilir ya da seçimini işaret edebilir. En yüksek sesle konuşanın fikri kendiliğinden doğru olmaz. Farklı görüşler yeni bir çözüm düşünmemize yardım eder. Birlikte çalışırken yapılacak işleri belirleyin. Kimin hangi işe katkı verebileceğini konuşun. Bütün yükü bir kişiye bırakmayın; arkadaşınız zorlandığında yardım yolunu düşünün. Kararınız herkesin güvenliğini ve katılımını gözetmeli. Çoğunluk istedi diye birini incitmek veya dışlamak uygun olmaz. Kendi önerin seçilmese de değerin azalmaz. Karara katkı verip çalışmayı sürdürebilirsin. Yeni bir sorun fark edersen gizlice değiştirmek yerine gruba söyle. İş bitince “Herkes fikrini paylaşabildi mi, birbirimizi dinledik mi?” diye konuşun. Bu değerlendirme sonraki ortak işi daha iyi yapmanıza yardım eder. Örnek: Üç arkadaş pano hazırlarken önce başlık önerilerini dinledi. Biri yazı, biri resim, biri yerleştirme için katkı vermek istedi. Görevleri birlikte paylaştılar. Bitirince herkesin söz alabildiğini kontrol ettiler. Ortak kararı değerlendirmek için çanta büyüklüğüne mi, herkesin söz alabilmesine mi bakarız? Herkesin katkı fırsatı bulup bulmadığına bakarız. Sık hata: Ortak karar, herkesin hep aynı düşünmesi değildir. Ayrı fikirleri dinlemek ve adil bir yol aramak ortak çalışmanın parçasıdır.