12. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı Deneme Türü, Düşünce Geliştirme ve Eleştirel Yazma Konu Anlatımı

Rehberli anlatımda söylenen yönlendirmeler dâhil tam metin. Düşünme araları sessizdir.

1. Giriş

   Konuya başlayalım. Deneme, yazarın bir konu üzerinde düşünürken okuru da bu düşünme yolculuğuna çağırdığı esnek bir düzyazı türüdür. Yazar kesin bir sonuca ulaşmak veya bilimsel bir tezi kanıtlamak zorunda değildir; fakat bu özgürlük, düşüncelerin rastgele sıralanabileceği anlamına gelmez. İyi bir denemede özgün bakış, tutarlı bağlar, seçilmiş örnekler ve tanınabilir bir anlatıcı sesi vardır. Montaigne ile kişisel ve sohbet havasındaki çizgi, Bacon ile daha yoğun ve özdeyişli çizgi belirginleşmiştir. Türk edebiyatında Nurullah Ataç, Suut Kemal Yetkin, Sabahattin Eyüboğlu ve Cemil Meriç farklı söyleyişlerle deneme geleneğini zenginleştirmiştir. Bu ünitede tür bilgisi, metin çözümleme ve kendi yazısını geliştirme becerisi birlikte ele alınır.

2. Ayrıntılı anlatım

   Denemenin amacı ve kişisel sesi. Denemede çıkış noktası sanat, dil, eğitim, doğa, gündelik hayat veya insan ilişkileri gibi geniş bir alan olabilir. Konuyu deneme yapan şey yalnız başlık değil, yazarın ona yönelttiği kişisel ve sorgulayıcı bakıştır. Birinci kişi kullanımı yaygındır; soru cümleleri, ara sözler ve okura sesleniş konuşma havası kurabilir. Yazar kendi deneyiminden hareket etse de tek bir anıyı olay örgüsüyle anlatmak yerine ondan genel bir düşünce alanı açar. Kesin hüküm vermekten kaçınabilir, karşı görüşü tartabilir ve düşüncesini metin ilerledikçe değiştirebilir. Bu özellikler, denemenin içten görünmesini sağlar; ancak metnin tutarlılık ve dil sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Montaigne ve Bacon çizgileri. Montaigne adı, kişinin kendisini ve yaşam deneyimini samimi bir sesle yokladığı, konuşur gibi ilerleyen deneme anlayışıyla ilişkilendirilir. Bu çizgide yazar sorular sorar, düşüncenin dönüşlerini saklamaz ve okurla eşit bir sohbet kurar. Bacon ise düşünceyi daha yoğun, düzenli ve özdeyişe yaklaşan cümlelerle ele alan bir geleneği temsil eder. Bu ayrım iki yazarı katı kutulara kapatmak için değil, denemenin farklı söyleyiş olanaklarını görmek için kullanılır. Bir metnin kişisel örneklerle ilerlemesi Montaigne çizgisine, kısa ve ilke bildiren yargılarla kurulması Bacon çizgisine yakınlık gösterebilir. Karar verirken yalnız cümle uzunluğuna değil, yazar-okur ilişkisine ve düşüncenin örgütlenişine bakılır. Makale, fıkra ve eleştiriden ayrılan yönler. Makale, belirli bir savı bilgi ve kanıtlarla temellendirmeyi amaçlar; kavramları daha sistemli tanımlar ve kaynak gösterebilir. Gazete fıkrası ya da köşe yazısı çoğunlukla güncel bir olaydan hareket eder, kısa sürede yayımlanmak üzere kamuoyuna seslenir. Eleştiri bir sanat eserini veya düşünce ürününü ölçütlerle değerlendirir. Deneme ise güncel olmak zorunda değildir, nesnel kanıtlama iddiasını öne çıkarmaz ve öznel düşünme sürecine daha geniş alan verir. Bununla birlikte türler arasında kesin duvarlar bulunmaz: bir deneme örnek veya alıntı kullanabilir, bir makalede kişisel üslup görülebilir. Sınıflandırmada baskın amaç, anlatıcı tutumu, kullanılan kanıtın niteliği ve metnin yapısı birlikte değerlendirilir. Düşünceyi geliştirme yolları. Tanımlama, bir kavramın sınırlarını belirler. Örneklendirme soyut bir yargıyı somut durumla görünür kılar. Karşılaştırma iki varlığın benzer veya farklı yönlerini ortaya çıkarır; benzetme bilinmeyen bir özelliği bilinen bir görüntüyle açıklar. Tanık gösterme, alanla ilişkili bir kişinin görüşünü düşünceye destek olarak sunar; fakat alıntının kaynağı ve bağlamı korunmalıdır. Sayısal veri ölçülebilir durumu gösterebilir, ancak verinin nereden geldiği belirtilmeden tek başına güven sağlamaz. Denemede bu yolların kullanılması metni makaleye dönüştürmez. Belirleyici olan, yazarın onları kesin kanıtlama için mi yoksa düşünceyi açmak, okurun bakışını çoğaltmak ve kendi yorumunu sınamak için mi kullandığıdır. Ana düşünce, yardımcı düşünce ve paragraf bağı. Bir denemenin ana düşüncesi, metnin okura sunduğu temel bakış açısıdır; tek bir cümlede açıkça yazılmayabilir. Yardımcı düşünceler bu bakışı örnek, karşıtlık, gerekçe veya sonuçla geliştirir. Her paragrafın bir odak cümlesi bulunmalı, sonraki cümleler bu odağa hizmet etmelidir. Buna karşın, çünkü, örneğin, ayrıca ve sonuç olarak gibi bağlantılar ilişkiyi görünür kılar; yalnızca bağlaç eklemek mantıksal geçiş kurmaya yetmez. Paragraflar arasında soru-cevap, genelden özele, neden-sonuç veya karşılaştırma düzeni kurulabilir. Metin çözümlemesinde ana düşünceyi belirlemek için tekrar eden kavramlar, başlık, girişte açılan soru ve sonuçta ulaşılan değerlendirme birlikte incelenir. Eleştirel yazma ve gözden geçirme. Yazma süreci konu seçmekle başlar, fakat asıl ilerleme konuyu sınırlandıran bir araştırma sorusuyla sağlanır. Yazar önce görüşünü ve olası karşı görüşü not eder, sonra örneklerini bir taslakta sıralar. İlk taslakta kişisel ses korunurken her genelleme için gerekçe aranır. Başkasına ait bir düşünce kullanıldığında kaynak gösterilir; alıntı, yazarın kendi yorumunun yerine geçirilmez. Gözden geçirmede paragraf sırası, gereksiz tekrarlar, belirsiz zamirler, bağlaçlar ve üslup tutarlılığı denetlenir. Son okumada yazım ve noktalama düzeltilir. Eleştirel yazmak yalnız başkasının fikrine karşı çıkmak değil, kendi varsayımlarını sınamak, kanıtın sınırını göstermek ve gerektiğinde yargıyı yeniden kurmaktır.

3. Sık sorulanlar

   Sık sorulan sorular. Soru: Deneme yazarı düşüncesini kanıtlamak zorunda mıdır? Cevap: Bilimsel makaledeki gibi kesin kanıtlama zorunluluğu yoktur; yine de iyi bir deneme düşünceler arasında tutarlı bağ kurar ve örneklerini işlevli kullanır. Soru: Birinci kişiyle yazılan her metin deneme midir? Cevap: Hayır. Birinci kişi yalnız bir anlatım tercihidir; denemede ayrıca bir konu üzerinde kişisel, sorgulayıcı ve düşünsel bir açılım bulunmalıdır. Soru: Deneme ile makaleyi ayırırken en önemli ölçüt nedir? Cevap: Baskın amaç ve anlatıcı tutumu belirleyicidir: makale savını sistemli kanıtlarla temellendirirken deneme kişisel düşünme sürecini daha özgür biçimde paylaşır. Soru: Denemede alıntı ve sayısal veri kullanılabilir mi? Cevap: Evet. Kaynağı doğru gösterildiğinde bunlar düşünceyi açabilir; kullanılmaları metni kendiliğinden makaleye dönüştürmez. Soru: Eleştirel yazma yalnızca karşı görüşü çürütmek midir? Cevap: Hayır. Eleştirel yazma, kendi varsayımlarını da sorgulamayı, kanıtın yeterliliğini ölçmeyi ve gerektiğinde yargıyı yeniden düzenlemeyi içerir.

4. Bölüm 4

   Şimdi öğrendiğini dene. Kısa testi çöz; her seçenekteki açıklamayla doğru yöntemi pekiştir. Teste başla.