Noktalama ve Büyük Harfler

Rehberli anlatımda söylenen yönlendirmeler dâhil tam metin. Düşünme araları sessizdir.

1. Giriş

   Konuya başlayalım. Noktalama işaretleri yazının sesini, duraklarını ve cümleler arasındaki ilişkiyi okura gösterir. “Toplantı bitti.” cümlesi tamamlanmış bir yargıyı, “Toplantı bitti mi?” cümlesi soruyu bildirir. Aynı sözcükler farklı işaretlerle başka bir okuma amacı kazanabilir. Büyük harfler ise cümlenin nerede başladığını ve bir adın özel olup olmadığını anlamamıza yardım eder. İşareti seçerken yalnız ezberlenen adı değil, cümlenin ne yaptığını düşünmek gerekir.

2. Ayrıntılı anlatım

   Cümleyi tamamlayan ve ayıran işaretler. Nokta tamamlanmış bildirme cümlesinin sonunda, soru işareti doğrudan soru bildiren cümlede, ünlem güçlü duygu veya seslenmede kullanılır. Virgül aynı görevdeki sözcükleri ve sıralı bazı ifadeleri ayırır. Üç nokta tamamlanmamış sözün ya da sürdürülebilecek örneklerin bulunduğunu gösterir. İki nokta kendisinden sonra açıklama veya örnek geleceğini bildirir. Eğik çizgi tarih yazımında ve bazı seçenekleri ayırmada görülebilir. Her nefes alınan yere virgül koymayız; virgülün cümlede hangi ögeleri ayırdığını kontrol ederiz. Alıntı, konuşma ve ek bilgi. Birinin sözünü aynen aktarıyorsak tırnak işaretinden yararlanabiliriz: Öğretmen, “Defterlerinizi açın.” dedi. Satır başındaki konuşmalar uzun konuşma çizgisiyle gösterilebilir. Satıra sığmayan sözcüğü hecelerine ayırırken kısa çizgi kullanılır; konuşma çizgisiyle karıştırılmaz. Yay ayraç cümleye ek açıklama veya tarih gibi bilgi ekler. Kesme işareti özel ada gelen bazı ekleri ayırır: Ankara’ya, Ece’nin. Kurum ve eser adlarının kullanımında güncel yazım örneklerini güvenilir kılavuzdan kontrol etmek yararlıdır. Büyük harflerin anlam işaretleri. Her cümle büyük harfle başlar. Kişi, şehir, ülke, kurum gibi özel adların ilk harfleri büyüktür. Kitap ve dergi adlarının her sözcüğü, bağlaçlar için özel kurallar saklı kalmak üzere, başlık düzenine uygun yazılır. Dünya, Güneş ve Ay gök bilimi bağlamında özel ad olarak kullanıldığında büyük harfle başlar. MEB programında gezegen ve yıldız adları ile iki noktadan sonra başlayan cümlede büyük harf kullanımına özellikle dikkat çekilir. İki noktadan sonra yalnız sözcük listesi geliyorsa her sözcüğü gereksiz yere büyütmeyiz; tam cümle geliyorsa ilk kelime büyük başlar.

3. Sık sorulanlar

   Sık sorulan sorular. Soru: Soru işareti yalnız soru sözcüğü bulunan cümlelerde mi kullanılır? Cevap: Hayır. Soru anlamı taşıyan doğrudan cümlenin sonunda kullanılır; soru sözcüğü olsa bile dolaylı anlatımda işaret gerekmeyebilir. Soru: Virgül her kısa duraklamada kullanılabilir mi? Cevap: Hayır. Virgül eş görevli sözcükleri veya belirli cümle bölümlerini ayırmak gibi yazım görevlerine göre kullanılmalıdır. Soru: Tırnak işareti ile konuşma çizgisi arasındaki fark nedir? Cevap: Tırnak bir sözü cümle içinde aynen aktarabilir; konuşma çizgisi satır başında başlayan karşılıklı konuşmaları gösterebilir. Soru: Kesme işareti özel adlara gelen bütün ekleri ayırır mı? Cevap: Dördüncü sınıf düzeyinde kişi ve yer adlarına gelen eklerin yaygın örnekleri öğrenilir; özel durumlar yazım kılavuzundan kontrol edilir. Soru: İki noktadan sonra her zaman büyük harf mi kullanılır? Cevap: İki noktadan sonra tam bir cümle başlıyorsa büyük harf kullanılır; yalnız örnek sözcükler sıralanıyorsa kullanım buna göre değerlendirilir.

4. Bölüm 4

   Şimdi öğrendiğini dene. Kısa testi çöz; her seçenekteki açıklamayla doğru yöntemi pekiştir. Teste başla.