Hikâye Unsurları ve Olay Sırası

Rehberli anlatımda söylenen yönlendirmeler dâhil tam metin. Düşünme araları sessizdir.

1. Giriş

   Konuya başlayalım. Hikâye edici metinlerde bir ya da daha fazla kişinin başından geçen olaylar anlatılır. Okur olarak “Kim?”, “Nerede?”, “Ne zaman?” ve “Ne oldu?” sorularını sorarsak metnin temel unsurlarını bulabiliriz. Ancak her adı geçen kişi kahraman, her yer sözcüğü de ana mekân değildir. Olayı gerçekleştiren veya olaydan etkilenen kişiler kahraman kadrosunu; olayların büyük bölümünün geçtiği çevre ise mekânı oluşturur. Zaman bazen açıkça tarih veya mevsim olarak, bazen de gün doğumu ve ders çıkışı gibi ipuçlarıyla verilir.

2. Ayrıntılı anlatım

   Kişi, yer, zaman ve olay. Kişileri bulurken adlara, insan dışındaki konuşturulan veya davranan varlıklara dikkat ederiz. Mekân köy, okul, orman ya da bir oda olabilir. Zamanı belirlemek için “geçen yaz”, “sabahın erken saatleri”, “bayram günü” gibi sözleri ararız. Ana olay, kahramanın karşılaştığı temel durum ve bunun sonucudur. Örneğin kaybolan bir kitabı arayan iki arkadaşın kütüphanede ipuçlarını izlemesi anlatılıyorsa kitabın rafının rengi ayrıntı, kitabı bulma çabası ana olaydır. Unsurları metinden kanıt göstererek yazmak tahmine dayalı cevapları önler. Olay örgüsü ve sıralama. Olay örgüsü birbirini etkileyen olayların düzenidir. Önce, ardından, tam o sırada, daha sonra ve sonunda gibi geçiş sözleri sıralamayı kolaylaştırır. Bu sözler yoksa neden-sonuç bağına bakarız: Tohum ekilmeden filiz çıkamaz; adres bulunmadan paket teslim edilemez. Özet yaparken olayların sırasını korumak gerekir. Bir ayrıntıyı çıkarmak mümkündür fakat sonucu başlangıçtan önce söylemek metnin anlamını bozar. Karışık cümleleri sıralarken önce kişiyi ve durumu tanıtan, en son sorunu çözen cümleyi belirlemek iyi bir yöntemdir. Serim, düğüm, çözüm ve kahraman. Hikâyenin serim bölümünde kişiler, yer ve başlangıç durumu tanıtılır. Düğüm bölümünde merak uyandıran sorun ortaya çıkar veya büyür. Çözüm bölümünde sorun sonuçlanır. Her hikâye bu başlıkları yazılı olarak göstermez; bölümlerin metindeki işlevini okur bulur. Kahramanın özelliğini belirlerken yalnız “yardımsever” demek yetmez, hangi davranışın bunu gösterdiğini de belirtiriz. Arkadaşının düşürdüğü defterleri toplayan kişi yardımsever; birkaç başarısız denemeden sonra çalışmayı sürdüren kişi kararlıdır. İki kahramanı karşılaştırırken aynı ölçütü kullanır, birinin davranışıyla diğerinin görünüşünü karşılaştırmayız.

3. Sık sorulanlar

   Sık sorulan sorular. Soru: Hikâye unsurları nelerdir ve nasıl bulunur? Cevap: Kişi, olay, yer ve zaman temel unsurlardır; kim, ne oldu, nerede ve ne zaman soruları metne yöneltilerek bulunur. Soru: Metinde adı geçen herkes hikâyenin kahramanı sayılır mı? Cevap: Hayır. Olayı gerçekleştiren, yönlendiren veya olaydan doğrudan etkilenen kişiler kahraman kadrosunda değerlendirilir. Soru: Olayların doğru sırası hangi ipuçlarıyla belirlenir? Cevap: Önce, sonra ve sonunda gibi zaman sözleriyle birlikte olaylar arasındaki neden-sonuç ve öncelik ilişkileri kullanılır. Soru: Serim, düğüm ve çözüm bölümleri ne işe yarar? Cevap: Serim başlangıç durumunu tanıtır, düğüm temel sorunu geliştirir, çözüm ise bu sorunun nasıl sonuçlandığını gösterir. Soru: Bir kahramanın özelliği metinden nasıl kanıtlanır? Cevap: Kahramanın sözü veya davranışı seçilir; bu kanıtın yardımseverlik, sabır ya da kararlılık gibi özelliği nasıl gösterdiği açıklanır.

4. Bölüm 4

   Şimdi öğrendiğini dene. Kısa testi çöz; her seçenekteki açıklamayla doğru yöntemi pekiştir. Teste başla.