Sözcükte Anlam

Rehberli anlatımda söylenen yönlendirmeler dâhil tam metin. Düşünme araları sessizdir.

1. Giriş

   Konuya başlayalım. Bir sözcüğün sözlükte bir anlamı olsa da cümlede üstlendiği görev, bize hangi anlamın seçileceğini gösterir. Bu nedenle sözcüğü tek başına değil, çevresindeki kelimelerle birlikte okuruz. “İnce dal kırıldı.” cümlesindeki ince, dalın kalın olmadığını belirtir; “İnce bir davranış sergiledi.” cümlesinde ise düşünceli ve nazik olmayı anlatır. Sözcükler arasındaki eşlik, karşıtlık ve ses benzerliği de metni daha doğru anlamamıza yardım eder.

2. Ayrıntılı anlatım

   Eş, zıt ve eş sesli sözcükler. Yazılışları farklı, anlamları aynı ya da birbirine çok yakın olan sözcüklere eş anlamlı denir: yanıt-cevap, konuk-misafir gibi. Birbirinin karşıtı olan sözcükler zıt anlamlıdır: açık-kapalı, cesur-korkak gibi. Eş sesli sözcüklerin yazılış ve söylenişleri aynıdır fakat anlamları farklıdır. “Bahçedeki gül açtı.” cümlesinde gül bir çiçektir; “Bu güzel habere sen de gül.” cümlesinde ise gülmek eylemidir. Eş sesliliği bulmak için aynı yazılan sözcüğün cümlelerde bambaşka varlık veya işleri karşılayıp karşılamadığına bakarız. Gerçek, mecaz ve terim anlam. Sözcüğün akla ilk gelen, temel anlamına gerçek anlam denir. “Sıcak çorbayı dikkatle içti.” cümlesindeki sıcak gerçek anlamdadır. Sözcük temel anlamından uzaklaşıp yeni bir anlam kazanırsa mecaz anlam oluşur: “Öğretmenimiz bizi sıcak bir gülümsemeyle karşıladı.” Burada sıcak, içtenliği anlatır. Bilim, sanat, spor veya meslek alanına özgü kavramlar terim anlamlıdır. Üçgen, nota, perde ve gol sözcükleri kullanıldıkları alana göre terim olabilir. Bir sözcüğün terim sayılması için yalnızca o alana ait özel bir kavramı karşılaması gerekir. Bağlam, deyim ve atasözü. Bilmediğimiz bir sözcükle karşılaştığımızda önce cümlenin bütününü, sonra önceki ve sonraki cümleleri inceleriz. Açıklama, karşılaştırma, örnek veya sonuç bildiren ifadeler ipucu olabilir. Tahminimizi yaptıktan sonra sözlükten kontrol etmek doğru bir çalışma alışkanlığıdır. Deyimler çoğunlukla mecazlı ve kalıplaşmış sözlerdir; “kulak vermek” dikkatle dinlemek demektir. Atasözleri ise uzun deneyimlerden doğan genel öğütler taşır. “Damlaya damlaya göl olur.” sözü küçük birikimlerin zamanla büyüyeceğini anlatır. Kalıplaşmış sözleri kelimelerine ayırarak değil, cümlenin tamamına kattığı düşünceyi bularak yorumlarız.

3. Sık sorulanlar

   Sık sorulan sorular. Soru: 4. sınıfta eş anlamlı sözcük nasıl bulunur? Cevap: Sözcüğün yerine cümlenin anlamını bozmadan kullanılabilen yakın anlamlı kelime aranır; gerekirse iki kullanım sözlükten karşılaştırılır. Soru: Eş sesli sözcük ile eş anlamlı sözcük aynı mıdır? Cevap: Hayır. Eş sesliler aynı yazılıp farklı anlam taşır; eş anlamlılar farklı yazılır ancak aynı ya da çok yakın anlamı karşılar. Soru: Bir sözcüğün mecaz anlamda olduğu nasıl anlaşılır? Cevap: Sözcük temel ve somut anlamından uzaklaşıp duygu, nitelik veya benzetme bildiriyorsa cümlede mecaz anlam kazanmıştır. Soru: Terim anlam yalnız fen ve matematikte mi kullanılır? Cevap: Hayır. Müzik, spor, tiyatro ve dil bilgisi gibi alanların özel kavramları da kullanıldıkları bağlamda terim anlamlıdır. Soru: Bilinmeyen bir kelimenin anlamı tahmin edildikten sonra ne yapılır? Cevap: Tahmin cümleyle yeniden sınanır ve güvenilir bir sözlükten kontrol edilir; böylece bağlam çıkarımı ile gerçek anlam karşılaştırılır.

4. Bölüm 4

   Şimdi öğrendiğini dene. Kısa testi çöz; her seçenekteki açıklamayla doğru yöntemi pekiştir. Teste başla.