Hareketi Keşfediyorum

Rehberli anlatımda söylenen yönlendirmeler dâhil tam metin. Düşünme araları sessizdir.

1. Giriş

   Birlikte öğrenelim. Bir top yuvarlanırken, bir rüzgârgülü dönerken veya bir çekmece açılırken farklı hareketler görürüz. Bu derste önce hareketi dikkatle tarif edeceğiz. Sonra itme ve çekmenin neyi değiştirdiğini inceleyeceğiz. Son bölümde güvenli davranışı seçeceğiz. İlk iki bölümden sonra birinci, son iki bölümden sonra ikinci testi çöz. Üçüncü test konuyu yeni kısa durumlarda tekrar ettirir. Verilen olayları zihninde canlandırman yeterli; tehlikeli bir hareketi deneme.

2. Ayrıntılı anlatım

   Hareket Türü. Kısa cevap: Hızlanma, yavaşlama, dönme ve sallanma aynı hareket değildir. Önce ve sonra ne olduğuna bakarak ayırt edilir. Bir varlık önce yavaş, sonra daha hızlı ilerliyorsa hızlanır. Önce hızlı, sonra daha yavaş ilerliyorsa yavaşlar. Yalnız “hızlı gidiyor” demek hızlandığını göstermez; değişimi anlamak için önceki durumu da bilmeliyiz. Aynı hızla giden bir varlık hareketlidir ama bu sırada hızlanıyor veya yavaşlıyor olmak zorunda değildir. Bir tekerleğin merkezi çevresinde hareket etmesi dönmedir. Bir salıncağın iki taraf arasında ileri geri hareket etmesi sallanmadır. Bir nesne birden fazla hareketi birlikte yapabilir. İlerleyen oyuncak arabanın tekerlekleri aynı anda döner. Bu yüzden soruda aracın tamamının mı, tekerleğinin mi anlatıldığına dikkat et. Bir yöne giderken başka yöne dönmek de yön değiştirmedir; hızın mutlaka arttığı anlamına gelmez. Örnek: Çözümlü örnek: Oyuncak tren önce yavaş gidiyor, sonra daha hızlı ilerliyor. Hareket nasıl değişti? Açıklama: Tren hızlandı. Karar verirken yalnız son hızına değil, önce yavaş olup sonra hızının artmasına baktık. Tekerleklerinin dönmesi de mümkündür; fakat sorulan, trenin ilerleme hızındaki değişimdir. Örnek: Çözümlü örnek: Sarkaç sağa gidiyor, sonra sola dönüyor; bu hareket tekrarlanıyor. Açıklama: İki taraf arasında gidip geldiği için sallanma hareketidir. Sürekli aynı yönde merkez çevresinde tur atan bir tekerlek gibi dönme olarak adlandırmayız. Bir dur, sen dene: Bir oyuncak aynı yolda önce hızlı, sonra daha yavaş ilerliyor. Bu değişimin adı nedir? Kontrol et: Yavaşlama. Oyuncağın durduğunu söylemek zorunda değiliz; hâlâ ilerliyor olabilir. Sık hata: Hızlı gitmeyi hızlanmakla karıştırma. Hızlanmada önceye göre hız artar. Sık hata: Aracın bütünü ile tekerleğinin hareketini aynı soru sanma; hangi parçaya baktığını belirle. Yanlış yaklaşım: İleri geri giden salıncak yalnız ileri gider. Doğru yaklaşım: Salıncak iki yön arasında gidip gelerek sallanır. Neden: Hareketi tarif ederken yalnız tek anı değil, tekrar eden ileri ve geri gidişi birlikte düşünürüz. İtme Kuvveti. Kısa cevap: İtme bir kuvvet uygulama biçimidir. Bir cismin hareketini başlatabilir; hızını veya yönünü değiştirebilir. Elinle hafif bir kutuyu kendinden uzağa doğru bastırdığında kutuyu itersin. İtme ile duran oyuncak araba hareket edebilir. Ancak her itilen cismin mutlaka hareket edeceğini söyleyemeyiz. Masa çok ağırsa hafif bir itme onu yerinden oynatmayabilir. Ne olduğunu anlamak için cismin önceki ve sonraki durumunu gözleriz. İtmenin etkisi, hangi yönden ve nasıl uygulandığına bağlıdır. İlerleyen bir oyuncak aynı yönden uygun biçimde itilince hızlanabilir. Hareketine karşı yöndeki itme yavaşlamasına, yandan uygulanan itme yön değiştirmesine yol açabilir. Bunlar gözleme göre söylenir; “Her itme hızlandırır.” demek doğru değildir. Bu derste kuvvetin sayısal büyüklüğünü hesaplamıyoruz. Örnek: Çözümlü örnek: Öğretmen masadaki duran küçük arabayı arkadan hafifçe itti; araba ilerledi. Açıklama: İtme, arabanın duran hâlden hareketli hâle geçmesine yardım etti. Arabanın rengi değil, hareket durumu değişti. Bu gözlem bütün cisimlerin her itmede aynı biçimde hareket edeceğini göstermez. Örnek: Çözümlü örnek: Öğretmen ilerleyen yumuşak topa yandan dokundu; top başka yöne ilerledi. Açıklama: Bu gözlem itmenin yönü değiştirebildiğini gösterir. Topun daha hızlı gittiği söylenmediği için yalnız bu olaydan hızlandığı sonucunu çıkarmayız. Bir dur, sen dene: Bir çocuk hafif bir kutuyu eliyle kendinden uzağa doğru kaydırıyor. İtme mi, çekme mi? Kontrol et: İtme. Bu örnekte el kutuyu kendinden uzağa doğru bastırıyor. Sık hata: İtmeyi daima hızlanma sanma; yön değişmesi veya yavaşlama da olabilir. Sık hata: Cisim oynamadıysa hiç kuvvet uygulanmadığını söyleme; ağır bir cisim hafif itmeyle hareket etmeyebilir. Yanlış yaklaşım: Bir topun yönü değiştiyse mutlaka hızı da artmıştır. Doğru yaklaşım: Yön değişimini ve hız değişimini ayrı ayrı gözlerim. Neden: Başka bir yöne ilerlemek, daha hızlı ilerlemekle aynı bilgi değildir. Çekme Kuvveti. Kısa cevap: Kendine doğru çektiğin bir cismin hareketi değişebilir. Cismin neden ve hangi yönde hareket ettiğini gözle. Bir çekmeceyi kulpundan tutup kendine doğru açtığında çekme kuvveti uygularsın. İpi olan hafif bir oyuncağı ipinden kendine yaklaştırman da çekmedir. Çekme duran cismi hareket ettirebilir. Cisim zaten hareket ediyorsa çekmenin yönüne ve durumuna göre hızı veya yönü değişebilir. Hareketin sonucunu gözlemlemeden kesin bir sonuç söylemeyiz. Sadece bir cismin sana yaklaşması, onu senin çektiğini kanıtlamaz. Arkadaşın masanın öbür yanındaki küçük kutuyu sana doğru itmiş olabilir. Bu durumda kutu sana yaklaşır ama arkadaşının yaptığı hareket itmedir. Soruda kimin kuvvet uyguladığına, elinin veya ipin ne yaptığına bak. Güvenli örneklerde çekme ile itmeyi karıştırmamak için önce bu bilgiyi bul. Örnek: Çözümlü örnek: Arda hafif oyuncak vagonun ipini tutup kendine doğru hareket ettirdi. Vagon ona yaklaştı. Açıklama: Arda ip üzerinden çekme kuvveti uyguladı. Sonucu yalnız “yaklaştı” sözüyle değil, ipi kendine çekmesiyle birlikte değerlendirdik. Örnek: Çözümlü örnek: Ece kutuyu uzağa doğru itiyor. Kutunun karşısındaki Bora, kutunun kendisine yaklaştığını görüyor. Açıklama: Kuvveti uygulayan Ece kutuyu itiyor. Bora’ya yaklaşması, Bora’nın kutuyu çektiği anlamına gelmez. Hareket eden cismin yönü ile kuvveti uygulayan kişinin davranışını birlikte incelemeliyiz. Bir dur, sen dene: Küçük, hafif bir çekmece kulpundan kendine doğru açılıyor. Burada hangi kuvvet uygulanıyor? Kontrol et: Çekme. Kulp, kuvveti uygulayan kişiye doğru hareket ettiriliyor. Ağır veya sıkışmış çekmecelerle deneme yapma; gerektiğinde yetişkinden yardım iste. Sık hata: Sana yaklaşan her şeyi kendin çekmiş gibi düşünme; başka biri itmiş olabilir. Sık hata: “Çekme her zaman hızlandırır.” deme; ne olduğuna karar vermek için gözlem gerekir. Yanlış yaklaşım: Kutuyu bana doğru gelmiş gördüm; kesin ben çekmişimdir. Doğru yaklaşım: Kutuyu kimin, nasıl hareket ettirdiğini de öğrenirim. Neden: Kutuyu başkası itmiş olabilir. Yalnız son konum, kuvveti kimin uyguladığını göstermez. Güvenli Kuvvet. Kısa cevap: Hareketli cisimlerle çalışırken kendini ve çevrendekileri koru. Güvenli değilse denemeyi durdur ve yetişkinden yardım iste. Bir hareketi öğrenmek için kendimizi tehlikeye atmayız. Yola kaçan bir topun peşinden koşmayız; güvenli yerde kalıp yetişkine haber veririz. Hareket eden salıncağın önüne veya arkasına geçmeyiz. Güvenli uzaklıkta bekler, sıra bize geldiğinde ve salıncak durduğunda yetişkinin yönlendirmesine uyarız. Birinin önüne aniden çıkmak düşmeye veya çarpmaya neden olabilir. Dönen vantilatöre parmak, kalem veya başka bir nesne sokmayız. Ağır bir dolabı tek başımıza itip çekmeyiz. Sıkışan bir eşya için daha da sert kuvvet uygulamak yerine durup yardım isteriz. Öğretmenin gözetimindeki küçük bir oyuncak çalışmasında bile çevre boş, zemin uygun olmalıdır. Sert bir cismi arkadaşına doğru fırlatmak veya bir arkadaşını itmek bilimsel çalışma değildir. Güvenli seçim, yalnız kendi hareketini değil çevrendekileri de düşünmektir. Oyun alanına biri girdiyse küçük oyuncakla çalışmayı duraklatabilir ve alanın yeniden güvenli olmasını bekleyebilirsin. Sonucu görmek için acele etme. Ne olduğunu uzaktan izlemek veya bir çizimde düşünmek, tehlikeli davranışı gerçekten denemeden öğrenmemize yardımcı olur. Örnek: Çözümlü örnek: Top yola yuvarlandı. Çocuk topa yetişmek için koşmalı mı? Açıklama: Hayır. Güvenli yerde kalıp bir yetişkine haber vermeli. Topu hemen almak, trafik tehlikesinden daha önemli değildir. Yola çıkıp kendi başına kontrol etmeye çalışmaz. Örnek: Çözümlü örnek: Küçük oyuncak denemesi sırasında bir arkadaş oyun yoluna girdi. Açıklama: Denemeyi duraklatıp alanın güvenli olmasını bekleriz. Arkadaşı itmek veya arabanın hızını artırmak tehlikeyi büyütür. Bir dur, sen dene: Dönen bir vantilatörün hareketini öğrenmek istiyorsun. Nasıl inceleyebilirsin? Kontrol et: Güvenli uzaklıktan, koruyucu kafese dokunmadan gözlemlersin. Parmak veya nesne sokmazsın. Ayrıntı gerekiyorsa yetişkinden yardım istersin. Sık hata: “Sadece bir kez denersem tehlike olmaz.” düşüncesine güvenme; tek deneme de zarar verebilir. Sık hata: Duran ağır eşyanın güvenli olduğunu varsayma; devrilebilir veya elini sıkıştırabilir. Yanlış yaklaşım: Ağır dolap yerinden oynamadı; daha sert itmeliyim. Doğru yaklaşım: Denemeyi bırakır, yetişkinden yardım isterim. Neden: Ağır eşya devrilip zarar verebilir. Kuvvetin etkisini öğrenmek için bu riski almamıza gerek yoktur.

3. Çalışma yöntemi

   Küçük adımlarla çalış. İlk iki bölümü çalış. 1. adım: Açıklamayı ve çözümlü örneği oku. Kendin dene kutusunu cevapladıktan sonra kontrol et. Ardından birinci testle bu iki bölümü çalış. Üçüncü ve dördüncü bölüme geç. 2. adım: Örnekleri incele, yaygın hatayı kendi sözünle açıkla. İkinci test bu iki bölüme odaklanır. Yeni durumla tekrar et. 3. adım: Üçüncü test dört bölümden öğrendiklerini birleştirir. Her yanlışta nedenini oku ve gösterilen aynı ders bölümüne dön.

4. Sık sorulanlar

   Merak edilenler. Soru: Hızlı giden bir araç her an hızlanır mı? Cevap: Hayır. Hızlanma önceye göre hızın artmasıdır. Bir araç aynı hızla da ilerleyebilir. Soru: Bir cisim aynı anda ilerleyip dönebilir mi? Cevap: Evet. İlerleyen oyuncak arabanın tekerlekleri döner. Soruda bütün araç mı yoksa tekerlek mi anlatılıyor, buna bak. Soru: Bana yaklaşan bir kutu mutlaka çekilmiş midir? Cevap: Hayır. Karşıdaki biri kutuyu sana doğru itmiş olabilir. Kuvveti kimin nasıl uyguladığını incele. Soru: Bir hareketi tehlikeli biçimde denemem gerekir mi? Cevap: Hayır. Güvenli bir gözlem veya çizimle de çalışabilirsin. Risk varsa dur ve yetişkinden yardım iste.