6. Sınıf Türkçe: Bilgilendirici Metinleri Karşılaştırma

Rehberli anlatımda söylenen yönlendirmeler dâhil tam metin. Düşünme araları sessizdir.

1. Giriş

   Konuya başlayalım. Aynı konu hakkında iki yazı okuduğunda bunları tek bir yazıymış gibi birleştirmek kolaydır. Oysa birindeki bilgi ötekinde bulunmayabilir, hatta metinler farklı ölçütlere odaklanabilir. Bu derste iki kaynağın ne söylediğini ayrı ayrı tutacak ve sonra ortak noktalarını arayacağız. Kısa tabloları da yazılı açıklamalarla birlikte değerlendireceğiz. Bir seçeneğin gerçek hayatta mümkün olması yeterli olmayacak; onu verilen metin veya tablonun gerçekten destekleyip desteklemediğini soracağız. Böylece daha dikkatli notlar ve karşılaştırmalar yapabileceksin.

2. Ayrıntılı anlatım

   Ortak bilgiyi iki kez doğrula. İki metnin ortak bilgisini ararken seçeneği önce birinci, sonra ikinci metinle karşılaştır. “A kitaplığı hafta içi açıktır ve sessiz çalışma masaları vardır.” ile “B kitaplığı hafta sonu da açıktır, sessiz çalışma masaları sunar.” cümlelerinde ortak olan çalışma masalarıdır. Hafta sonu açıklığı yalnız ikinci metinde verilmiştir. Aynı sözcüklerin kullanılması şart değildir; “sessiz çalışma alanı” ve “gürültüden uzak okuma bölümü” benzer anlam taşıyabilir. Yine de ayrıntı farklarını silmemelisin. Küçük bir iki sütunlu not hazırlamak işe yarar: A ne söylüyor, B ne söylüyor? Ortak dediğin bilgiyi iki sütunda da gösterebilmelisin. Bir metindeki eksik bilgi, diğerinin tersini söylediği anlamına gelmez; sadece ortaklık için yeterli dayanak sunmayabilir. Farklılık ile sessiz kalmayı ayır. “A gezisi yürüyerek, B gezisi otobüsle yapılacaktır.” iki metin arasında ulaşım farklılığı olduğunu gösterir. Fakat A metninde ücret yazıp B metninde ücret yazmaması, B gezisinin ücretsiz olduğunu kanıtlamaz. Bu durumda “Ücret yalnız A metninde belirtilmiştir.” diyebilirsin. Karşılaştırmanın ölçütünü baştan belirle: zaman, yer, yöntem, amaç veya hedef kitle. Farklı ölçütleri karşılaştırırsan anlamlı sonuç elde edemezsin; bir metnin saatini diğerinin katılımcı sayısıyla karşılaştırmak gibi. Soruda “yalnız ikinci metinde yer alan” denildiğinde ikinci metinde bulunan ve birincide belirtilmeyen bilgiyi ara. Metinlerin anlatmadığı ayrıntıları sen tamamlamamalısın. “Belirtilmiyor” ifadesi dikkatli okumanın önemli bir parçasıdır ve olumsuz bilgiyle aynı anlama gelmez. Metinle tabloyu aynı ölçütte buluştur. Tabloda başlık, satır adı, sütun adı ve birim birlikte okunur. Bir etkinlik tablosunda “gün” ve “yer” sütunlarını karıştırırsan doğru görünen ama yanlış eşleşen sonuç çıkarabilirsin. Önce metnin istediği koşulu belirle: örneğin cumartesi günü yapılan ve açık havada olmayan etkinlik. Sonra tabloda bu koşulları sırayla denetle. Tek koşula uyan satırı hemen seçme; bütün koşullar birlikte sağlanmalıdır. Tablo bir döneme veya örnek gruba aitse sonucu o sınır içinde tut. Üç günün ziyaretçi sayısından bütün yılın en yoğun gününü belirleyemezsin. Metin tablodaki bilgiyi yorumluyorsa yorumdaki sayı, zaman ve kapsamın tabloyla uyumunu kontrol et. Okuma becerisi burada işlem yapmaktan çok doğru alanları ilişkilendirmeye dayanır. Bilgi ile önerinin işini ayırt et. “Atölye saat onda başlar.” bir program bilgisidir. “Başlamadan on dakika önce gelmen iyi olur.” ise öneridir. İkisi aynı etkinlikle ilgili olsa bile aynı tür bilgi vermez. Bir duyuru zorunlu koşul da içerebilir: “Katılmak için kayıt gereklidir.” Bunu isteğe bağlı öneri gibi sunmak anlamı değiştirir. Karşılaştırırken birinci metnin bilgi mi, talimat mı, öneri mi verdiğine bak; ikinci metin için de aynı soruyu sor. “Bence”, “önerilir” ve “yararlı olabilir” değerlendirme veya öneri işaretleri olabilir. Ancak tek sözcük ezberlemek yerine cümlenin okurdan ne istediğini anlamalısın. Doğrudan saat bildiren metin, etkinliğin mutlaka çok eğlenceli olacağını kanıtlamaz. Değerlendirmeyi nesnel programa dönüştürmemek, doğru karşılaştırmanın temel koşullarındandır. Dil ve anlatımı anlamla karşılaştır. İki metin aynı düşünceyi farklı biçimlerde anlatabilir. “Yağmur başlayınca etkinlik salona taşındı.” kısa ve doğrudan bir açıklamadır. “Gökyüzünün gri perdesi açıldı; damlalar çoğalınca neşemizi salonun çatısı altına taşıdık.” aynı olaya daha betimleyici bir dil getirir. Dil karşılaştırması yaparken gerçek bilgiyle benzetmeleri ayır. Her benzetme yeni bir gerçek olay bildirmez; gökyüzünde gerçekten perde bulunduğunu düşünmeyiz. Kısa metnin her zaman daha iyi veya betimleyici metnin her zaman yanlış olduğunu söyleyemezsin; amaç belirleyicidir. Bir yönergede açık adımlar, bir anı yazısında yaşantıyı hissettiren ayrıntılar öne çıkabilir. Seçenekleri metindeki somut dil özellikleriyle destekle: doğrudan bilgi, duygu ifadesi, benzetme veya okura seslenme gibi. Sonucu kaynakların sınırında tut. Karşılaştırmayı bitirince ulaştığın sonucun iki kaynakta da dayanağı olduğundan emin ol. “İki okulda da kitap değişim etkinliği yapıldı.” bilgisi bu etkinliğin bütün okullarda yapıldığını kanıtlamaz. “Bir metinde daha çok ayrıntı var.” demek, o metnin her konuda daha güvenilir olduğunu da göstermez. Eksik veride kesin sıralama yapma; maliyeti belirtilmeyen iki planın hangisinin ucuz olduğunu bilemeyiz. Bir sonuç cümlesini denetlemek için kişi, yer, zaman ve miktarını metinlerle karşılaştır. Hepsi, daima, kesinlikle gibi geniş sözler eklenmiş mi? İki metinde de verilen bir öneriyi gerçekleşmiş sonuç gibi yazmış mısın? Bu son denetim gereksiz çekingenlik değildir; kanıtın gücünü doğru kullanmaktır. Bilinmeyeni açık bırakmak, sonraki araştırmanda hangi bilgiye ihtiyaç duyduğunu da gösterir.

3. Sık sorulanlar

   Sık sorulan sorular.

4. Bölüm 4

   Şimdi öğrendiğini dene. Kısa testi çöz; her seçenekteki açıklamayla doğru yöntemi pekiştir. Teste başla.