6. Sınıf Türkçe: Neden, Amaç ve Koşul Bağları

Rehberli anlatımda söylenen yönlendirmeler dâhil tam metin. Düşünme araları sessizdir.

1. Giriş

   Konuya başlayalım. “Pencereyi kapattım.” cümlesini anladık; ama neden kapattığımızı, neyi amaçladığımızı veya hangi durumda kapatacağımızı henüz bilmiyoruz. Cümleler arasındaki bağlar bu eksik parçaları tamamlar. Bu derste kısa açıklamaları okurken olay, gerekçe, hedef ve koşulu farklı renklerde düşünmeni isteyeceğim. Bir sözcüğü ezberleyerek değil, cümlede yaptığı işe bakarak karar vereceğiz. Bazı bağlayıcılar farklı yerlerde farklı görevler üstlenebilir. Bu yüzden her soruda yanıtımızı tüm ifadeyle yeniden sınayacağız.

2. Ayrıntılı anlatım

   Neden ve sonuç yönünü belirle. Neden bir olayın niçin gerçekleştiğini açıklar; sonuç, bu nedenle ortaya çıkan durumdur. “Yol bakımdaydı, bu yüzden servis başka sokağa yöneldi.” örneğinde bakım neden, yön değiştirme sonuçtur. Cümlelerin sırası değişebilir: “Servis başka sokağa yöneldi çünkü yol bakımdaydı.” Aynı ilişki sürer. Önce sorulan olayı belirle, ardından bu olayın açıklamasını ara. Sadece önce gerçekleştiği için bir olayı neden sayma. “Zil çaldı, sonra yağmur başladı.” cümlesinde zaman sırası vardır; zilin yağmuru başlattığı söylenemez. Neden ilişkisini metindeki ifade ve anlam birlikte desteklemelidir. Bir seçenek sonucu neden yerine koyuyorsa ilişkiyi ters çevirmiştir. Oklarla çalışmak istersen nedenin yanından sonuca doğru bir ok çiz ve cümleyi bu yönde tekrar söyle. Amaç gerçekleşmiş sonuç demek değildir. Amaç, bir davranışla ulaşılmak istenen hedeftir. “Odayı aydınlatmak için perdeyi açtı.” cümlesinde davranış perdeyi açmak, hedef odayı aydınlatmaktır. “Güneş gözünü aldığı için perdeyi kapattı.” örneğinde ise önceki durum gerekçedir. İkisinde de “için” geçmesi görevlerinin aynı olduğunu göstermez. “Hangi hedefle?” sorusuna yanıt varsa amaç; “hangi durum yüzünden?” sorusuna yanıt varsa neden arıyoruz. Bir hedef söylenmesi hedefe ulaşıldığını kanıtlamaz. “Yarışmaya hazırlanmak için çalıştı.” ifadesinden yarışmayı kazandığını çıkaramayız. Testlerde bu ayrımı özellikle kullanacağız. Cümleyi “amacıyla” diye yeniden kurabiliyor musun? Kurabiliyorsan anlamın gerçekten korunup korunmadığını da kontrol et. Sözcüğü mekanik biçimde değiştirmek yerine eylemin zamanını ve niyetini anlamaya çalış. Koşul hangi durumda geçerlidir. Koşul, bir sonucun veya iznin hangi durumda geçerli olacağını bildirir. “Yağmur durursa bahçede çalışacağız.” ifadesinde bahçede çalışma yağmurun durmasına bağlanmıştır; yağmurun durduğu henüz söylenmez. “Kartını gösterirsen ödünç kitap alabilirsin.” cümlesi de bir gereklilik içerir. Cümledeki şartı gerçekleşmiş olay gibi okumamalısın. “Ancak”, “yeter ki” veya ekler koşul bildirebilir; yine anlamı incelemek gerekir. “Ödevini bitirdi ve dışarı çıktı.” iki gerçekleşmiş eylem verirken “Ödevini bitirirse dışarı çıkabilecek.” gelecekteki olasılığı şartlandırır. Soruda hangi eylemin şarta bağlı olduğunu bul. Ayrıca bir koşulun sağlanması, metinde söylenmeyen bütün sonuçları garanti etmez. Kütüphane kartı göstermek, istediğin her kitabın o anda rafta bulunduğunu kanıtlamaz. Karşıtlık ve beklenmeyen sonucu oku. “Hava serindi ama yürüyüş keyifli geçti.” ifadesinde ikinci bölüm, ilk durumun oluşturabileceği olumsuz beklentiyi değiştirir. Ama, fakat, buna rağmen gibi bağlayıcılar iki bilgiyi karşı karşıya getirebilir. “Serin olduğu için yürüyüş keyifli geçti.” dersen karşıtlığı neden ilişkisine dönüştürmüş olursun; bu başka bir anlamdır. Her “ama” tam zıt iki sözcük arasında bulunmak zorunda değildir. “Çantayı hazırladı ama defteri unuttu.” örneğinde hazırlık yapılmış olmasına rağmen bir eksik kalmıştır. Önce iki bölümün ayrı ayrı ne söylediğini anla. Sonra ikinci bölümün bir açıklama mı, koşul mu, yoksa beklenmeyen yön mü sunduğunu sor. Bu yöntem bağlayıcı seçerken ve verilen cümleyi farklı sözlerle anlatırken anlamı korumana yardım eder. Bağlayıcıyı bütün cümleyle denetle. Bir boşluğa yerleştireceğin sözcük yalnız kulağa uygun gelmemeli; iki bölüm arasındaki ilişkiyi doğru kurmalıdır. “Malzemeleri önceden saydı, ... eksikleri erkenden fark etti.” örneğinde “bu nedenle” sonuç bağlantısı kurabilir. “Malzemeler tamdı, ... çalışma başlayamadı.” örneğinde ise açıklanmayan bir engel karşıtlık oluşturur ve “ancak” uygun olur. Seçeneği yerleştirdikten sonra cümleyi baştan sona oku. İlk bilgi ikinciyi gerçekten açıklıyor mu? İkinci bilgi bir hedef mi? Cümlenin kesinliği değişiyor mu? Aynı bağlayıcının farklı görevleri olabileceğini unutma. “Ancak üç kişi geldi.” ifadesinde sınırlama, “Ancak izin alırsan girebilirsin.” ifadesinde koşul öne çıkar. Sözcüğün adı değil, bulunduğu cümlenin anlamı karar vermeni sağlamalıdır. Neden zincirini atlamadan izle. Bazen tek bir cümleden değil birkaç basamaktan oluşan ilişkiyi çözersin. “Duyuruda saat yanlış yazıldı. Bu nedenle bazı öğrenciler geç geldi. Etkinliğin başlangıcı ertelendi.” zincirinde yanlış saat ilk sorun, geç geliş ara sonuç, erteleme sonraki sonuçtur. Ara basamağı atlayıp “Her duyuru ertelemeye yol açar.” demek yanlış genellemedir. Zinciri oklarla göstererek her okun metinde dayanağı olup olmadığını kontrol et. Soru en yakın nedeni sorarsa erteleme için geç gelişi, başlangıçtaki hatayı sorarsa yanlış saati düşünmelisin. Bir sorun giderildiğinde hangi basamağın değişmesinin bekleneceğini de bu modelle değerlendirebilirsin. Ancak tahmini kesin gerçekleşmiş sonuç diye yazma. Son kontrolünde nedenin yönünü, hedef ile sonucu ve koşulun gerçekleşip gerçekleşmediğini ayrı ayrı denetle.

3. Sık sorulanlar

   Sık sorulan sorular.

4. Bölüm 4

   Şimdi öğrendiğini dene. Kısa testi çöz; her seçenekteki açıklamayla doğru yöntemi pekiştir. Teste başla.