5. Sınıf Türkçe: Olay Sırası ve Kanıtlı Çıkarım

Rehberli anlatımda söylenen yönlendirmeler dâhil tam metin. Düşünme araları sessizdir.

1. Giriş

   Konuya başlayalım. Bir öyküde söylenenleri bulmakla söylenmeyenleri düşünmek farklı okuma işleridir. Bugün önce metnin açık bilgilerini toplayacak, sonra olayların sırasını ve ipuçlarını kullanacağız. Aklımıza gelen her olasılığı gerçek kabul etmeyeceğiz. “Bunu metnin neresinden biliyorum?” sorusu yol arkadaşımız olacak. Bir kişi konuşmadan da davranışıyla ipucu verebilir; fakat bu ipucu bize onun bütün geçmişini anlatmaz. Her adımda kanıtımızın ne kadarına izin verdiğini kontrol ederek dikkatli bir okur olacağız.

2. Ayrıntılı anlatım

   Açık bilgiyi sorunun istediği yerden bul. Açık bilgi, metinde doğrudan verilen bilgidir. “Mina salı günü dedesiyle kent müzesine gitti.” cümlesinden günün salı, yerin kent müzesi ve yanındaki kişinin dedesi olduğunu öğreniriz. Buna karşılık hangi araçla gittiklerini bilemeyiz. Sorudaki kim, nerede, ne zaman ve ne sorularını ayrı ayrı düşün. Sorulan yer ise kişinin adını içeren seçeneği elemelisin; metinde bulunması tek başına yeterli değildir. Bazen aynı metinde birkaç zaman veya kişi bulunur. “Sabah hazırladı, öğleden sonra sundu.” ifadesinde hazırlama saati ile sunma saati aynı değildir. Yanıtı seçerken sorunun eylemiyle metindeki eylemi eşleştir. Bilmediğin bir ayrıntıyı günlük hayattaki alışkanlıklarına göre doldurma; müzeye genellikle otobüsle gitmen bu öykü için kanıt sayılmaz. Önce sonra ve geri dönüşleri izle. Olay sırası, işlerin gerçekleşme düzenidir. Metinde yazılma sırası her zaman gerçekleşme sırası olmayabilir. “Sergi açıldığında Elif rahattı; çünkü afişleri önceki gün tamamlamıştı.” cümlesinde afişlerin tamamlanması serginin açılmasından öncedir. Önce, sonra, ertesi gün, daha önce ve bitirince gibi işaretleri yakala. Her olayı kısa bir fiille not edip oklarla bağlamak işe yarar: Hazırladı, kontrol etti, sundu. Bir işlemde bazı basamaklar birbirine bağlıdır; tohum ekmeden o tohumu sulamak aynı süreçte doğru sıra değildir. Ancak metin söylemiyorsa araya yeni bir olay ekleme. Sıralama sorusunu çözerken seçenekleri baştan sona oku; ilk iki basamağın doğru olması son basamağın da doğru olduğunu göstermez. Nedeni olayın sonucundan ayır. Neden, bir olayın gerçekleşmesini açıklayan durumdur; sonuç ise bu durumun ardından ortaya çıkan olaydır. “Yağmur başladığı için açık hava gösterisi salona taşındı.” örneğinde yağmur neden, salona taşınma sonuçtur. Her önce olan şey, sonra olanın nedeni değildir. “Deniz kahvaltı yaptı. Sonra telefon çaldı.” cümleleri yalnız zaman sırası verir; kahvaltının telefonu çaldırdığını söyleyemeyiz. Neden ararken çünkü, bu yüzden ve nedeniyle gibi işaretlerden yararlan ama ilişkiyi de anlamlandır. Aynı olay zincirinde bir sonuç başka bir olayın nedeni olabilir. Yağmur zemini ıslatır, ıslak zemin nedeniyle oyun ertelenebilir. Soruda hangi sonucun nedeni istendiğini belirle. Metinde olmayan gerekçeleri, örneğin herkesin yorulduğunu, yalnız mümkün göründüğü için ekleme. O bu ve böyle sözlerinin işaretini çöz. Bazı sözcükler önceki kişi, nesne ya da düşünceyi tekrar etmeden belirtir. “Zeynep atlası aldı. Onu masaya bıraktı.” cümlesinde “onu” sözü atlası gösterir. “Çocuklar görevleri paylaştı. Böylece hazırlık kolaylaştı.” örneğinde “böylece”, görevlerin paylaşılmasıyla sağlanan sonucu bağlar. Gönderimi bulmak için sözcüğün yerine düşündüğün karşılığı koyarak cümleyi yeniden oku. Anlam ve eylem uyuyor mu? En yakındaki ismi otomatik seçmek yanıltabilir. “Mert, Eceye kitabı verdi; o da teşekkür etti.” gibi örneklerde anlam önemli olsa da kimi cümleler belirsiz kalabilir. Metin açık bir karşılık vermiyorsa kesin hüküm kurma. Testlerde yeterli ipucu bulunan cümleleri kullanacağız; yanlış seçeneği yalnız yakınlığına değil, anlam ilişkisine göre eleyeceğiz. İpucundan ölçülü çıkarım yap. Çıkarım, metindeki bilgileri birleştirerek doğrudan söylenmeyen ama desteklenen bir sonuca varmaktır. “Arda koridorda beklerken sunum kartlarını tekrar tekrar okudu. Adı söylenince derin bir nefes aldı.” ifadesi sunum öncesi heyecan duyduğunu düşündürür. Ancak onun her zaman konuşmaktan korktuğunu kanıtlamaz. İki adımı ayır: Önce görülen davranışı söyle, sonra bu davranışın desteklediği ölçülü yorumu kur. “Olabilir”, “düşündürüyor” gibi sözler bazen kanıtın gücünü doğru yansıtır. Her olası yanıt eşit derecede desteklenmez; en güçlü metin dayanağı olanı seç. Bir nesnenin kaybolduğunu okumak, onu kimin aldığını bildiğimiz anlamına gelmez. Çıkarım yaparken yeni olaylar uydurmadan mevcut ipuçlarını birbirine bağlamayı öğreniyoruz. Metnin söylemediğini dürüstçe ayır. Bir soruda “ulaşılamaz” veya “kesin olarak bilinemez” deniyorsa desteklenmeyen bilgiyi ararsın. Bu, bilginin mutlaka yanlış olduğu anlamına gelmez; yalnızca elimizde yeterli dayanak olmadığını söyler. “Aslı kütüphaneden iki kitap ödünç aldı.” cümlesi kitap sayısını bildirir ama kitapların roman olduğunu bildirmez. Bunlar roman olabilir; yine de metinden kesinleştiremeyiz. Seçenekleri üç bölmeye ayırabilirsin: Açıkça var, ipucuyla destekleniyor, dayanak yok. Metne ters düşen bilgiyle metinde hiç değinilmeyen bilgiyi de ayırt et. Sonuç yazarken bu sınırı koru. “Kitap türü belirtilmemiş.” demek zayıflık değil, dikkatli okumadır. Bir testten sonra yanlışın nedenini incelerken kendi varsayımını yakalaman, sonraki okumalarında çok daha sağlam karar vermeni sağlar.

3. Sık sorulanlar

   Sık sorulan sorular.

4. Bölüm 4

   Şimdi öğrendiğini dene. Kısa testi çöz; her seçenekteki açıklamayla doğru yöntemi pekiştir. Teste başla.