Maddeyi Tanı ve Ayır

Rehberli anlatımda söylenen yönlendirmeler dâhil tam metin. Düşünme araları sessizdir.

1. Giriş

   Konuya başlayalım. Bir sünger, plastik parça, su ve kuru bakliyat aynı özellikleri göstermez. Maddeyi tanırken gördüğümüz özelliği açıkça söylemek, ayırma yöntemi seçerken de bu özelliği kullanmak gerekir. Bu derste güvenli gözlem, maddenin hâlleri, saf madde ve karışım ile eleme, süzme, mıknatısla ayırma üzerinde çalışacağız. Bütün gösterimler öğretmen gözetimindedir. Bilmediğin maddeleri tatma, doğrudan koklama veya cildine sürme; yiyecek görünmesi güvenli olduğunu kanıtlamaz.

2. Ayrıntılı anlatım

   Özelliği güvenli gözlemle tanımlarım. Sünger üzerine dökülen su süngerin içine alınıyorsa suyu emme gözlenir. Plastik parçada su damlası yüzeyde kalabilir. Bir cismin suda yüzmesi veya batması ayrı bir özelliktir; su emmesiyle aynı değildir. Mıknatısla çekilme de başka bir özelliktir. Bir özelliği görmek bütün diğerlerini bildiğimiz anlamına gelmez. “Kırmızı olduğu için kesin yüzer.” diyemeyiz. Öğretmenin hazırladığı güvenli gösterimde sonucu gözler ve yalnız gözlediğimiz bilgiyi kaydederiz. Tanımadığımız maddeyi tatmak bir gözlem yolu olarak kullanılmaz. Katı sıvı ve gazı örnekle ayırt ederim. Taş gibi katıların belirli biçimi vardır. Su gibi sıvılar konuldukları kabın biçimine uyar ve akabilir. Gazlar bulundukları boşluğa yayılır; hava gazlara örnektir. Sık hata: Küçük taneli katıları dökebildiğimiz için sıvı olduklarını sanmak. Pirinç yığını kabın biçimine benzeyebilir ama tek tek pirinç taneleri katıdır. Dur ve düşün: Bir kâsedeki pirinci bardağa aktarınca her tanenin kendisi su damlasına mı dönüştü? Hayır. Bütündeki görünüş ile tanenin özelliğini ayırmalıyız. Saf madde ile karışımı ayırırım. Bu düzeyde saf maddeyi tek tür madde, karışımı birden fazla maddenin bir arada bulunması olarak düşünürüz. Saf su bir saf madde örneğidir. Pirinç ve nohut birlikteyken bir karışım vardır. Şeker suya karıştırılıp görünmez hâle geldiğinde şeker yok olmuş sayılmaz; şekerli su da karışımdır. Bileşenlerin gözle ayrı seçilmemesi karışım olmadığı anlamına gelmez. Buradaki saf sözü temiz, sağlıklı veya içilebilir anlamına gelmez. Bilinmeyen saf bir madde de tehlikeli olabilir. Elemede tane büyüklüğünü kullanırım. Eleme, uygun büyüklükte delikleri olan araçla katı taneleri boyutlarına göre ayırır. İnce kum delikten geçerken daha iri çakıl elekte kalabilir. Delikler her iki taneden de büyükse ikisi de geçer; ikisinden de küçükse ikisi de kalır ve ayrım olmaz. Bu yüzden yalnız elek kullanmak yetmez, delik boyutu uygun seçilmelidir. Eleme, şekerli sudaki çözünmüş şekeri ayırmaz. Yöntem seçerken maddelerin hangi özelliklerinin farklı olduğuna bakarız; sadece karışımın rengi yeterli ölçüt değildir. Süzme ve mıknatısla ayırmada farkı kullanırım. Süzme, sıvı içindeki çözünmemiş katı parçaları uygun süzgeçte tutmaya yarar. Çay yapraklarının süzgeçte kalıp sıvının geçmesi buna örnektir. Şeker suda çözünmüşse normal süzgeçte yaprak gibi tutulmaz. Mıknatısla ayırmada ise karışımın bir parçası mıknatısla çekilir, diğeri çekilmez. Öğretmenin demir parçaları ile kuru kum gösteriminde demir seçilerek alınabilir. Her metal çekilmediğinden bakır ve kum karışımında aynı yöntemi otomatik seçmeyiz. Kullanılmış gösterim maddeleri yenmez ve içilmez. Ayırma planını sonuçla denetlerim. Birden fazla bileşen varsa yöntem sırası önem kazanabilir. Demir, iri çakıl ve ince kum karışımında önce demir mıknatısla alınabilir; kalan çakıl ve kum uygun elekle ayrılabilir. Planın sonunda her maddenin nereye gittiği açıklanmalıdır. “Kayboldu.” demek yerine elekte kaldı veya süzgeçten geçti gibi gözlenebilir ifadeler kullan. Ayrılmış malzemelerin yeniden kullanılabilmesi kaynakları korumaya katkı sunabilir; fakat ayırmak her şeyi güvenli veya içilebilir yapmaz. Öz kontrol: Hangi farkı kullandım, hangi malzeme nerede kaldı, yöntemimin işe yaramadığı koşul neydi?

3. Sık sorulanlar

   Sık sorulan sorular. Soru: Pirinç dökülebildiği için sıvı sayılır mı? Cevap: Hayır. Yığındaki taneler yer değiştirebilir ama tek tek pirinç taneleri katı biçimlerini korur. Soru: Şeker suda görünmeyince saf su mu elde edilir? Cevap: Hayır. Şeker suyla birlikte bulunduğu için karışım sürer; ayrı seçilememek şekerin yok olması değildir. Soru: Kum ile çakıl için her elek işe yarar mı? Cevap: Delik büyüklüğü uygun olmalıdır. Kum geçerken çakıl kalmalı; ikisinin de geçmesi veya kalması ayrım sağlamaz. Soru: Normal süzgeç şekerli sudaki çözünmüş şekeri tutar mı? Cevap: Çözünmüş şeker normal süzgeçten suyla geçer; çözünmemiş yaprak gibi tutulmaz. Soru: Süzülen su berraksa güvenle içilebilir mi? Cevap: Berrak görünüş güvenlik kanıtı değildir. Gösterim maddeleri içilmez; ayırma işlemi bütün tehlikeleri giderdiğini göstermez.

4. Bölüm 4

   Şimdi öğrendiğini dene. Kısa testi çöz; her seçenekteki açıklamayla doğru yöntemi pekiştir. Teste başla.