9. Sınıf Tarih Tarihsel Bilginin Üretimi ve Kaynaklar Konu Anlatımı

Rehberli anlatımda söylenen yönlendirmeler dâhil tam metin. Düşünme araları sessizdir.

1. Giriş

   Konuya başlayalım. 9. sınıf Tarih dersindeki Tarihsel Bilginin Üretimi ve Kaynaklar konusu, birbirini tamamlayan dört odağı birlikte kurar: Tarihsel kaynak, Birincil kaynak, Kaynak eleştirisi ve Tarihsel yorum. Bu derste amaç yalnız kavram adlarını hatırlamak değildir; her kavramın hangi kanıtla desteklendiğini, hangi açıklamayla karıştırılmaması gerektiğini ve yeni bir durumda nasıl kullanılacağını görmektir. Çalışma boyunca resmî öğretim programındaki kapsam korunur. Metin sesli okumaya uygun sade cümlelerle düzenlenmiştir. Önce kavramları tanımlayın, ardından alan önermelerini karşılaştırın ve son olarak açıklamayı uygun kavramla eşleştirerek öğrenmenizi denetleyin.

2. Ayrıntılı anlatım

   Birinci kavram çiftini yerleştirme. Tarihsel Bilginin Üretimi ve Kaynaklar konusu için ilk ayrım Tarihsel kaynak ile Birincil kaynak arasında kurulur. Tarihsel kaynak için temel önerme şöyledir: Tarihsel kaynak geçmişte üretilen veya geçmiş hakkında bilgi taşıyan belge, nesne, sözlü anlatı ya da görsel kayıttır. Buna karşılık Birincil kaynak şu açıklamayla tanınır: Birincil kaynak incelenen dönem veya olay sırasında üretilmiştir; güvenilirliği amacı, üreticisi ve bağlamı sorgulanarak değerlendirilir. İki cümleyi yan yana okumak, aynı konu içinde farklı işlevleri ayırmayı sağlar. Çalışırken kavram adını tek başına ezberlemek yerine açıklamadaki özne, ilişki ve sonucu işaretleyin. Ardından her önermeyi kendi sözcüklerinizle yeniden kurun. Böylece benzer görünen seçeneklerde yalnız anahtar kelimeye değil, ifadenin tamamına dayanarak karar verebilirsiniz. İkinci kavram çiftini ilişkilendirme. Konunun ikinci kavram çifti Kaynak eleştirisi ve Tarihsel yorum başlıklarından oluşur. Kaynak eleştirisi için doğrulanması gereken alan önermesi şudur: Kaynak eleştirisi belgenin özgünlüğünü, yazarını, hedef kitlesini, iddiasını ve sessiz kaldığı noktaları birlikte inceler. Tarihsel yorum ise şu sınırla açıklanır: Tarihsel yorum kanıta dayanır fakat tarihçinin sorusu ve seçtiği ilişkilendirme biçimi nedeniyle gerekçeli biçimde tartışmaya açıktır. Bu iki odağı çözümlerken neden, süreç, bağlam ve sonuç ifadelerini birbirinden ayırın. Bir önerme başka bir kavramla ilişkili olsa bile sorunun istediği doğrudan açıklamayı vermiyorsa doğru cevap olamaz. Bu ayrım, çoktan seçmeli sorularda doğru olan fakat soru kökünü karşılamayan çeldiricileri elemek için özellikle önemlidir. Kanıt ve yöntemle çalışma. Tarih dersinde Tarihsel Bilginin Üretimi ve Kaynaklar konusu incelenirken güvenilir sonuca ulaşmak için şu yöntem kullanılır: tarihsel soruyu açıkça kurmak, kaynağın üretildiği bağlamı ve bakış açısını incelemek, bağımsız kanıtları karşılaştırmak ve değişim ile nedenselliği anakronizme düşmeden açıklamak Önce sorudaki veri, metin, örnek ya da ilişkiyi belirleyin. Sonra bu kanıtın Tarihsel kaynak, Birincil kaynak, Kaynak eleştirisi veya Tarihsel yorum kavramlarından hangisini doğrudan desteklediğini sorun. Kanıtın kaynağını ve bağlamını görmeden sonuç çıkarmayın. İddia ile gerekçe arasındaki bağı açıkça yazmak, ezbere dayalı cevabı önler. Resmî kaynakta verilen kavramsal sınır, yorumun başlangıç noktasıdır; yeni durumlara aktarım ise bu sınırı bozmadan yapılmalıdır. Yeni duruma uygulama ve transfer. Bir uygulama sorusunda önce hangi alan önermesinin sınandığını bulun. Eğer durum Tarihsel kaynak geçmişte üretilen veya geçmiş hakkında bilgi taşıyan belge, nesne, sözlü anlatı ya da görsel kayıttır. önermesini destekliyorsa Tarihsel kaynak odağına; Birincil kaynak incelenen dönem veya olay sırasında üretilmiştir; güvenilirliği amacı, üreticisi ve bağlamı sorgulanarak değerlendirilir. önermesini destekliyorsa Birincil kaynak odağına dönün. Aynı yolu Kaynak eleştirisi belgenin özgünlüğünü, yazarını, hedef kitlesini, iddiasını ve sessiz kaldığı noktaları birlikte inceler. ile Kaynak eleştirisi ve Tarihsel yorum kanıta dayanır fakat tarihçinin sorusu ve seçtiği ilişkilendirme biçimi nedeniyle gerekçeli biçimde tartışmaya açıktır. ile Tarihsel yorum için de izleyin. Sonuca gitmeden önce “Bu kanıt gerçekten hangi kavramın ayırt edici özelliğini gösteriyor?” sorusunu sorun. Günlük yaşam, deney, harita, metin, belge, iletişim ya da düşünce örneği değişebilir; ancak kavram ile açıklama arasındaki mantıksal bağ değişmez. Transfer becerisi bu bağı yeni bağlamda yeniden kurabilmektir. Yanılgıları ayıklama ve öz denetim. Tarihsel Bilginin Üretimi ve Kaynaklar çalışılırken en sık hata, dört doğru önermeyi kendi kavramları dışında kullanmaktır. Tarihsel kaynak geçmişte üretilen veya geçmiş hakkında bilgi taşıyan belge, nesne, sözlü anlatı ya da görsel kayıttır. açıklamasını Birincil kaynak ile, Birincil kaynak incelenen dönem veya olay sırasında üretilmiştir; güvenilirliği amacı, üreticisi ve bağlamı sorgulanarak değerlendirilir. açıklamasını Tarihsel kaynak ile eşleştirmeyin. Benzer biçimde Kaynak eleştirisi ile Tarihsel yorum arasındaki farkı ve Tarihsel kaynak ile Birincil kaynak arasındaki bağı açık tutun. Çalışma sonunda dört kart hazırlayın: ön yüze kavramı, arka yüze yalnız o kavrama ait alan önermesini yazın. Kartları karıştırıp açıklamadan kavrama ve kavramdan açıklamaya iki yönde çalışın. Yanlış cevapta yalnız doğru harfi değil, çeldiricinin neden başka bir kavrama ait olduğunu da bir cümleyle belirtin.

3. Sık sorulanlar

   Sık sorulan sorular. Soru: 9. sınıf Tarih Tarihsel Bilginin Üretimi ve Kaynaklar konusu hangi dört odağı kapsar? Cevap: Konu Tarihsel kaynak, Birincil kaynak, Kaynak eleştirisi ve Tarihsel yorum odaklarını kapsar. Her odağın kendi alan önermesiyle birlikte öğrenilmesi, kavramların birbirine karıştırılmasını önler. Soru: Tarihsel Bilginin Üretimi ve Kaynaklar konusunda Tarihsel kaynak ile Birincil kaynak nasıl ayırt edilir? Cevap: Tarihsel kaynak için ölçüt “Tarihsel kaynak geçmişte üretilen veya geçmiş hakkında bilgi taşıyan belge, nesne, sözlü anlatı ya da görsel kayıttır.” önermesidir. Birincil kaynak ise “Birincil kaynak incelenen dönem veya olay sırasında üretilmiştir; güvenilirliği amacı, üreticisi ve bağlamı sorgulanarak değerlendirilir.” açıklamasıyla tanınır; soru kökünde hangi ölçütün istendiğine bakılmalıdır. Soru: 9. sınıf Tarih dersinde Tarihsel Bilginin Üretimi ve Kaynaklar konusundaki Kaynak eleştirisi kavramı nasıl denetlenir? Cevap: Kaynak eleştirisi kavramı “Kaynak eleştirisi belgenin özgünlüğünü, yazarını, hedef kitlesini, iddiasını ve sessiz kaldığı noktaları birlikte inceler.” önermesini destekleyen kanıt aranarak denetlenir. Kanıtın bağlamı ve kullanılan Tarih yöntemi açıkça belirtilmelidir. Soru: 9. sınıf Tarihsel Bilginin Üretimi ve Kaynaklar konusunda Tarihsel yorum başlığındaki en sık eşleştirme hatası nedir? Cevap: En sık hata Tarihsel yorum için geçerli olan “Tarihsel yorum kanıta dayanır fakat tarihçinin sorusu ve seçtiği ilişkilendirme biçimi nedeniyle gerekçeli biçimde tartışmaya açıktır.” açıklamasını başka bir kavramın tanımı sanmaktır. Kavram adıyla ayırt edici önermeyi birlikte kontrol etmek gerekir. Soru: 9. sınıf Tarih Tarihsel Bilginin Üretimi ve Kaynaklar testlerine nasıl hazırlanmalıyım? Cevap: Dört kavram için çift yönlü kartlar hazırlayın; önce Tarihsel kaynak ve Birincil kaynak, sonra Kaynak eleştirisi ve Tarihsel yorum çiftlerini karşılaştırın. Her yanlışta çeldiricinin hangi kavrama ait olduğunu yazın.

4. Bölüm 4

   Şimdi öğrendiğini dene. Kısa testi çöz; her seçenekteki açıklamayla doğru yöntemi pekiştir. Teste başla.