Yazım Kuralları Konu Anlatımı

Rehberli anlatımda söylenen yönlendirmeler dâhil tam metin. Düşünme araları sessizdir.

1. Giriş

   Yazım soruları yalnız sözcüğün görüntüsünü ezberlemeyi değil, cümledeki görevini çözümlemeyi gerektirir. “de” bağlaç olduğunda ayrı, bulunma durumu eki olduğunda bitişik yazılır. “ki” kimi zaman bağlaç, kimi zaman aitlik veya sıfat yapan ektir. Aynı görünen birimlerin farklı yazılması, görevlerinin farklı olmasından kaynaklanır. Birleşik kelimeler, özel adlar, sayılar ve kısaltmalar için de tek bir kısa formül bütün örnekleri açıklamaz. Güvenli yöntem; önce kural alanını belirlemek, sonra kelimenin güncel yazımını Türk Dil Kurumunun Yazım Kılavuzu veya sözlüğünden doğrulamaktır. Bu dersteki bütün örnekler Eğitir için sıfırdan yazılmış, kurallar TDK’nın birincil sayfalarıyla kontrol edilmiştir.

2. Konu özeti

   Bağlaç olan da/de ayrı, bulunma durumu eki bitişik yazılır. Anahtar yaklaşım: Bağlacı çıkardığınızda cümlenin temel yapısı çoğunlukla korunur; ek çıkarılamaz. Sık hata: Bağlaç olan de’yi kesmeyle özel ada bağlamak. Bağlaç olan ki ayrı, ek olan -ki bitişik yazılır. Anahtar yaklaşım: Bağlaç cümleleri bağlar; ek bir adı belirtir veya bir adın yerini tutar. Sık hata: Kalıplaşmış çünkü, belki ve sanki sözcüklerini ayırmak. Soru eki mı/mi/mu/mü ayrı yazılır; ardından gelen ek ona bitişir. Anahtar yaklaşım: “Gelecek miydin?” örüntüsünde soru eki ayrı, “-din” eki mi’ye bitişiktir. Sık hata: Soru eki soru anlamı dışında kullanıldığında onu bitişik yazmak. Birleşik kelimenin yazımı ses olayı, anlam değişmesi ve gelenekleşmeye göre belirlenir. Anahtar yaklaşım: Şüphede kaldığınız sözcüğü güncel TDK sözlüğünde madde başı olarak doğrulayın. Sık hata: Her yeni kavramı bitişik veya her kelime grubunu ayrı yazmak. Özel ada gelen çekim eki ayrılabilir; kurum adlarına gelen ek ayrılmaz. Anahtar yaklaşım: Kişi ve yer adıyla tam kurum adını aynı kesme kuralına bağlamayın. Sık hata: Kurum ve kuruluş adlarından sonra kesme işareti kullanmak.

3. Hazırlama yöntemi

   Görevden yazıma. Ek ve bağlaç soruları önce cümledeki görev belirlenerek, ardından yazım kararı verilerek açıklandı. Kural ve sözlük doğrulaması. Birleşik kelime, büyük harf, sayı, kısaltma ve kesme örnekleri TDK’nın güncel çevrim içi kılavuzunda kontrol edildi. Özgün uygulama. TDK örnekleri kopyalanmadı; bütün cümleler, seçenekler ve açıklamalar yeni bağlamlarla Eğitir için üretildi.

4. Kısa cevaplar

   Önce görev. Kısa cevap: Ayrı mı bitişik mi sorusundan önce birimin cümlede ek mi bağlaç mı olduğunu bulun. Sonra kapsam. Kısa cevap: Özel ad, kurum adı, sayı, kısaltma veya birleşik kelime alanlarından hangisinde olduğunuzu belirleyin. Son doğrulama. Kısa cevap: Kuralın yetmediği kalıplaşmış sözcükleri TDK Güncel Türkçe Sözlükte kontrol edin. Bağlam testi. Kısa cevap: Aynı ses dizisinin bağlaç, ek, özel ad ya da kurum adı oluşuna göre yazımın değişebileceğini unutmayın.

5. Ayrıntılı anlatım

   de/da, ki ve mı/mi/mu/mü Yazımı. Kimler için: Ek ile bağlacı yalnız ses benzerliğine göre ayırmaya çalışan öğrenciler için. Hangi sorularda: Ayrı ve bitişik yazımın cümledeki göreve bağlı olduğu sorularda. Kısa cevap: Bağlaç olan de ve ki ayrı; ek olan -de ve -ki bitişik, soru eki mi ise her görevde ayrı yazılır. Bağlaç olan da/de cümleye ekleme, eşitlik veya pekiştirme anlamı katar ve ayrı yazılır. Ünsüz benzeşmesine girip ta/te olmaz. Bulunma durumu eki -da/-de/-ta/-te ise kelimeye bitişir ve yer, zaman veya durum bildirir. “Ece de toplantıdaydı.” cümlesinde ilk “de” ekleme bağlacı, “toplantıdaydı” içindeki -da ise bulunma ekidir. Bağlaç olan ki ayrı yazılır; sıfat yapan veya bir adın yerini tutan -ki bitişiktir. “Biliyorum ki yetişeceksin.” cümlesindeki ki iki yargıyı bağlar. “Raftaki dosya” sözünde -ki, dosyanın yerini belirtir. Soru eki mı/mi/mu/mü ayrı yazılır; ondan sonra gelen zaman ve kişi ekleri soru ekine bitişir: “Hazır mıydınız?”. Örnek: Derya da sergideki son salona geçti. Açıklama: “da” ekleme bağlacı olduğu için ayrı; “sergideki” sözcüğündeki bulunma eki ve -ki bitişik yazılmıştır. Örnek: Belli ki dosyayı sen de görmemişsin. Açıklama: “Belli ki”deki bağlaç ve ekleme anlamındaki “de” ayrı yazılır. Örnek: Toplantı yarın mı başlayacakmış? Açıklama: Soru eki “mı” ayrı, ardından gelen birleşik zaman eki ona bitişik yazılır. Bağlaç olan de özel addan kesmeyle ayrılmaz. Doğru biçim “Mert de katıldı.”dır; “Mert’de” bulunma eki izlenimi verir ve bağlaç yazımına aykırıdır. Sık hata: Bağlaç olan de’yi sert ünsüzden sonra “te” biçiminde yazmak. Sık hata: İlgi veya sıfat yapan -ki ekini bağlaç sanarak ayırmak. Sık hata: Soru eki mi’den sonra gelen kişi ekini ayrı yazmak. Yanlış yaklaşım: Parkta ki bankta Eylül’de oturdu. Doğru yaklaşım: Parktaki bankta Eylül de oturdu. Neden: “Parktaki” sıfat yapan -ki nedeniyle bitişik; “Eylül de” ekleme bağlacı nedeniyle ayrı yazılır. Bitişik ve Ayrı Yazılan Birleşik Kelimeler. Kimler için: Birleşik kelimeleri yalnız telaffuza veya görünüşe göre yazan öğrenciler için. Hangi sorularda: Yardımcı fiiller, kalıplaşmış sözler, ikilemeler ve yeni kavram adlarının yazımında. Kısa cevap: Ses düşmesi ya da türemesi olan yardımcı fiilli yapılar bitişebilir; ses olayı yoksa çoğunlukla ayrı yazılır ve kalıplaşmış biçim sözlükten doğrulanır. Yardımcı fiille kurulan yapıda ses düşmesi, türemesi veya değişmesi varsa kelimeler bitişik yazılır: “hissetmek”te ses türemesi vardır. “Fark etmek”te böyle bir ses olayı olmadığı için ayrı yazılır. Bu ölçüt, bütün birleşik kelime türlerini tek başına açıklamaz; anlam değişmesi ve gelenekleşme de önemlidir. Belirsizlik bildiren “birçok, birkaç, hiçbir” bitişik; “bir şey, her şey” ayrı yazılır. İkilemeler ayrı yazılır: “adım adım, yan yana”. “Ön söz, ana dili, hafta içi” gibi TDK’nin ayrı yazılmasını belirlediği yapılar da sözlük ve kılavuzdan doğrulanmalıdır. Örnek: Editör, metindeki tekrarları fark etti ve iki bölümü yeniden düzenledi. Açıklama: “Fark etmek” yardımcı fiille kurulsa da ses olayı olmadığı için ayrı yazılır. Örnek: Dinleyiciler sessizliği hissedince adım adım salona yaklaştı. Açıklama: “Hissetmek” ses türemesi nedeniyle bitişik, “adım adım” ikileme olduğu için ayrı yazılır. Örnek: Birçok öğrenci ön sözü okudu ancak hiçbir şey işaretlemedi. Açıklama: “Birçok” ve “hiçbir” bitişik; “ön söz” ve “hiçbir şey”de şey ayrı yazılır. Birleşik kelime yazımında sezgi yetmez; sözlük kontrolü bir çözüm adımıdır. Kalıplaşma ve anlam değişmesi her zaman yüzeyden anlaşılmadığı için güncel madde başı yazımı doğrulanmalıdır. Sık hata: Ses olayı bulunmayan her yardımcı fiilli yapıyı bitişik yazmak. Sık hata: İkilemeleri araya kısa çizgi koyarak veya bitiştirerek yazmak. Sık hata: “Şey” sözcüğünü kendinden önceki belirsizlik sözüne bitiştirmek. Yanlış yaklaşım: Bir kaç kişi hiç birşey farketmedi. Doğru yaklaşım: Birkaç kişi hiçbir şey fark etmedi. Neden: Birkaç ve hiçbir bitişik, şey ayrı, fark etmek ise ses olayı olmadığı için ayrı yazılır. Büyük Harfler, Özel Adlar ve Kesme İşareti. Kimler için: Özel adlarla kurum adlarına gelen ekleri aynı kurala göre yazan öğrenciler için. Hangi sorularda: Kişi, yer, kurum, eser, yön ve belirli tarih adlarının yazımında. Kısa cevap: Özel adların çekim ekleri çoğunlukla kesmeyle ayrılır; kurum ve kuruluşların tam adlarına gelen ekler ayrılmaz. Kişi adları, belirli coğrafi adlar, devlet ve kurum adları büyük harfle başlar. Yön sözcüğü özel bir bölge veya kültür adı içindeyse büyük; yalnız yön bildiriyorsa küçük yazılır. “Güneydoğu Anadolu” bir bölge adıdır; “kentin güneydoğusu” ise yön bildirir. Özel adlara gelen çekim ekleri kesme işaretiyle ayrılır: “İzmir’e”. Buna karşılık kurum, kuruluş ve kurul adlarına gelen ekler kesmeyle ayrılmaz: “Kent Araştırmaları Merkezine”. Özel ada gelen yapım eki de kesmeyle ayrılmaz: “İzmirli”. Belirli tarih bildiren ay ve gün adları büyük, genel kullanımda küçük yazılır. Örnek: 17 Ağustos 2026 Pazartesi günü Ankara’ya hareket edeceğiz. Açıklama: Belirli tarihte ay ve gün adı büyük; şehir adına gelen yönelme eki kesmeyle ayrılmıştır. Örnek: Kurul, toplantılarını ağustos boyunca pazartesi günleri yapacak. Açıklama: Belirli bir tarih göstermeyen ay ve gün adları küçük harfle başlar. Örnek: Mavi Vadi Araştırma Merkezine yeni bir arşiv bağışlandı. Açıklama: Tam kurum adına gelen yönelme eki kesme işaretiyle ayrılmaz. Kurum adı özel ad olsa da eklerin yazımında ayrı bir istisna taşır. Büyük harfle yazılma ile kesme işareti kullanma kararları birbirinden bağımsız denetlenmelidir. Sık hata: Kurum ve kuruluş adlarına gelen eki kesme işaretiyle ayırmak. Sık hata: Belirli olmayan ay ve gün adlarını büyük harfle başlatmak. Sık hata: Yön bildiren doğu, batı, kuzey ve güney sözcüklerini her durumda büyük yazmak. Yanlış yaklaşım: Kent Tarihi Müzesine ait sergi Salı günü açılacak. Doğru yaklaşım: Kent Tarihi Müzesine ait sergi salı günü açılacak. Neden: Kurum adına gelen ek kesmesiz yazılır; belirli tarih bildirmeyen salı küçük harfle başlar. Sayıların ve Kısaltmaların Yazımı. Kimler için: Sıra sayısı, saat, yüzde ve kısaltma eklerinde biçim hatası yapan öğrenciler için. Hangi sorularda: Rakam, ölçü, istatistik, sıra ve kuruluş kısaltması içeren cümlelerde. Kısa cevap: Sayı biçimi metnin türüne göre seçilir; sıra sayısında nokta ile ek aynı anda kullanılmaz, kısaltma eki ise okunuşa göre yazılır. Birden fazla sözcükten oluşan sayılar yazıyla verildiğinde ayrı yazılır. İstatistik, ölçü, saat ve para tutarında rakam kullanımı yaygındır. Dört ve daha çok basamaklı sayılar üçlü gruplara noktayla ayrılır; ondalık bölüm virgülle gösterilir. Yüzde işaretiyle sayı arasına boşluk konmaz. Sıra sayısı ya rakamdan sonra noktayla ya da kesme işareti ve ekle gösterilir: “7.” veya “7’nci”. İki biçim aynı anda kullanılmaz. Büyük harfli kuruluş kısaltmalarına gelen ek, kısaltmanın okunuşuna göre kesmeyle ayrılır. Sonunda nokta bulunan küçük kısaltmalarda ise ek kesmeyle ayrılmaz. Örnek: Atölye 7’nci katta saat 14.30’da başlayacak. Açıklama: Sıra sayısı yalnız kesme ve ekle, saat eki de kesmeyle yazılmıştır. Örnek: Ankete 12.450 kişi katıldı ve katılım oranı %68,5 olarak ölçüldü. Açıklama: Binlik grupta nokta, ondalıkta virgül kullanılmış; yüzde işareti bitişik yazılmıştır. Örnek: TDK’ye yöneltilen soru, ilgili kurulun gündemine alındı. Açıklama: Kısaltmaya gelen yönelme eki, harf harf okunuşa göre kesmeyle ayrılmıştır. Sıra sayısında “7.’nci” biçimi iki yöntemi gereksiz yere birleştirir. Doğru kullanım yalnız “7.” ya da yalnız “7’nci” biçimlerinden biridir. Sık hata: Yüzde işaretiyle sayı arasına boşluk koymak. Sık hata: Sıra sayısında hem nokta hem kesme ve ek kullanmak. Sık hata: Kısaltmaya gelen eki açılımın değil kısaltmanın okunuşuna göre yazmayı unutmak. Yanlış yaklaşım: Toplantı 5.’inci katta, 09:30’da başlayacak. Doğru yaklaşım: Toplantı 5’inci katta, 09.30’da başlayacak. Neden: Sıra sayısında nokta ve ek birlikte kullanılmaz; saat ile dakika noktayla ayrılır. Cümleyi Katman Katman Denetleme. Kimler için: Bir cümlede birden fazla yazım alanı bulunduğunda gözden kaçıran öğrenciler için. Hangi sorularda: “Yazım yanlışı vardır/yoktur” ve numaralanmış sözlerin yazımı sorularında. Kısa cevap: Cümleyi ek-bağlaç, kelime, özel ad ve sayı-kısaltma katmanlarında ayrı ayrı tarayın. Bir cümleyi yalnız soldan sağa okuyup kulağa güvenmek, görsel alışkanlık nedeniyle hatayı kaçırabilir. Bunun yerine dört tur uygulayın: Önce de/ki/mi; sonra birleşik kelimeler; ardından büyük harf ve kesme; son olarak sayı ve kısaltmalar. Kuralı bilseniz bile kalıplaşmış kelimenin güncel biçiminden emin olmayabilirsiniz. Böyle durumda tahmin üretmek yerine TDK Güncel Türkçe Sözlükte arama yapmak doğru yazım davranışının parçasıdır. Çözümde de yalnız doğru biçimi değil, hangi kural nedeniyle doğru olduğunu söyleyin. Örnek: Belki de Kuzey Ege’deki çalışma 3’üncü aşamada yeniden değerlendirilecek. Açıklama: Belki kalıplaşmış bitişik, de bağlaç olarak ayrı, bölge adı büyük, özel ad eki kesmeli ve sıra sayısı tek yöntemle yazılmıştır. Örnek: Araştırma Merkezinden gelen iki yüz kırk üç sayfalık raporu sen de okudun mu? Açıklama: Kurum eki kesmesiz, yazıyla sayı ayrı, de bağlacı ve soru eki ayrı yazılmıştır. Yazım denetimi, doğru biçimi görme değil yanlışın nedenini açıklama becerisidir. Gerekçeli kontrol, benzer görünümlü yeni sorularda ezberden daha güvenilir sonuç verir. Sık hata: İlk bulduğu yanlıştan sonra cümlenin kalanını denetlememek. Sık hata: Kurum adının büyük yazılmasını, ekinin de kesmeyle ayrılacağı biçiminde yanlış genellemek. Sık hata: Kalıplaşmış sözcüğün yazımını yalnız söyleyişe göre tahmin etmek. Yanlış yaklaşım: Cümlede “de” doğruysa başka yazım yanlışı yoktur. Doğru yaklaşım: Her kural alanı ayrı taranmalı; bir cümlede birden fazla yazım kararı bulunabilir. Neden: TYT seçenekleri çoğu zaman doğru bir kullanımla yanlış bir kullanımı aynı cümlede birleştirir.

6. Çalışma yöntemi

   Birimlerin görevini belirle. 1. adım: de, ki ve mi için önce ek, bağlaç veya soru eki ayrımını yap. Birleşik kelimeyi sınıflandır. 2. adım: Ses olayı, anlam değişmesi, yardımcı fiil, ikileme veya gelenekleşme ölçütünü ara. Özel ad ile kurum adını ayır. 3. adım: Büyük harf kararından sonra çekim ekinin kesmeyle ayrılıp ayrılmayacağını ayrıca kontrol et. Sayı biçimini denetle. 4. adım: Binlik, ondalık, yüzde, saat ve sıra sayısı kurallarını ayrı ayrı uygula. Şüpheli kelimeyi doğrula. 5. adım: Kalıplaşmış yazımı güncel TDK sözlüğünde arayıp gerekçeli not çıkar.

7. Sık sorulanlar

   Soru: Bağlaç olan de’yi çıkarma yöntemi her zaman yeterli midir? Cevap: Yararlı bir kontroldür fakat tek başına kullanılmamalıdır. Cümlenin anlamı, de’nin ekleme görevi ve bulunma eki olasılığı birlikte değerlendirilmelidir. Soru: Her “ki” ayrı mı yazılır? Cevap: Hayır. Bağlaç olan ki ayrı; sıfat yapan ve ilgi bildiren -ki bitişik yazılır. Ayrıca çünkü, belki ve sanki gibi kalıplaşmış bitişik biçimler vardır. Soru: Birleşik kelimelerin yazımını kuralla kesin bulabilir miyim? Cevap: Birçok örnekte kural yardımcı olur; ancak kalıplaşma ve anlam değişmesi nedeniyle güncel TDK sözlüğüyle doğrulama en güvenli adımdır. Soru: Kurum adları özel ad olduğuna göre ekleri neden kesmeyle ayrılmıyor? Cevap: TDK Yazım Kılavuzu kurum, kuruluş ve kurul adlarına gelen ekleri kesmeyle ayırmayan özel bir kural belirler. Büyük harf ve kesme kararları aynı şey değildir. Soru: 7. ve 7’nci biçimlerinden hangisi doğrudur? Cevap: İkisi de sıra sayısını gösterebilir. Yanlış olan, iki yöntemi birleştirip “7.’nci” yazmaktır.

8. Dikkat listesi

   Bağlaç olan da/de sert ünsüzden sonra bile ta/te biçiminde yazılmaz. Soru eki mı/mi/mu/mü soru anlamı dışında kullanıldığında da ayrı yazılır. Çünkü, belki, sanki, mademki gibi kalıplaşmış biçimleri bağlaç kuralıyla ayırmayın. Birleşik kelimelerin tümü için tek bir ses veya anlam formülü kullanmayın; sözlüğü doğrulama aracı sayın. Kurum ve kuruluşların tam adlarına gelen ekleri kesme işaretiyle ayırmayın. Belirli tarih bildirmeyen ay ve gün adlarını küçük harfle başlatın. Sıra sayısında nokta ile kesme ve eki aynı anda kullanmayın. Kısaltmalara gelen ekleri kısaltmanın okunuşuna göre yazın.

9. Bölüm 9

   Şimdi konuyu ölç. Hızlı kontrol testini çöz; sonuç ekranında yalnız puanını değil, hangi hata türlerine dönmen gerektiğini de gör. Hızlı kontrolü çöz.