Sözcükte Anlam Konu Anlatımı

Rehberli anlatımda söylenen yönlendirmeler dâhil tam metin. Düşünme araları sessizdir.

1. Giriş

   Sözcükte anlam sorusu, bir kelimenin sözlükte kaç karşılığı bulunduğunu ezberleyip ezberlemediğini değil, o kelimenin belirli bir cümlede hangi görevi üstlendiğini ölçer. “Keskin” sözü bıçakta fiziksel bir niteliği, bakışta etkileyici bir gücü, eleştiride ise sertliği anlatabilir. Kararı sözcük tek başına değil; nitelediği varlık, birlikte kullanıldığı eylem ve cümlenin temel yargısı verir. Güvenilir çözümün ilk adımı hedef sözcüğü kısa bir karşılıkla yeniden söylemektir. Ardından bu karşılığı cümleye yerleştirip kişi, yön, yoğunluk ve kapsamın korunup korunmadığı denetlenir. Seçenek metnin konusu ile ilgili olsa bile sözcüğün yaptığı işi karşılamıyorsa doğru değildir. Bu rehberde bağlam okuma, temel-yan-mecaz-terim anlam ayrımı, anlam ilişkileri, deyim ve söz öbeği yorumlama birlikte ele alınır. Amaç etiket ezberlemek değil, her cevabı cümleden gösterilebilen bir kanıta bağlamaktır.

2. Konu özeti

   Bağlam. Anahtar yaklaşım: Hedef sözcüğün nitelediği varlığı ve yargıya katkısını bul. Sık hata: Akla gelen ilk sözlük anlamını işaretlemek. Temel ve yan anlam. Anahtar yaklaşım: Temel anlamla biçim veya işlev bağının sürüp sürmediğini denetle. Sık hata: Temel anlam dışındaki her kullanımı mecaz saymak. Mecaz ve terim. Anahtar yaklaşım: Mecazda anlam uzaklaşır; terimde belirli bir alanın kavramı olur. Sık hata: Teknik görünen her sözcüğü terim kabul etmek. Anlam ilişkileri. Anahtar yaklaşım: Sözcükleri tek başına değil, cümlede oluşturdukları kapsamla karşılaştır. Sık hata: Yakın anlamlı sözleri her bağlamda eş değer görmek. Söz öbeği. Anahtar yaklaşım: İfadeyi parçalara ayırmadan, bütünüyle karşıladığı düşünceyi ara. Sık hata: Deyimi sözcük sözcük gerçek anlamda okumak.

3. Hazırlama yöntemi

   Yargıyı sadeleştir. Cümlenin ne söylediğini kişi, zaman ve yönü koruyan kısa bir yargıyla yeniden kur. Sözcüğün işini adlandır. Hedef sözün seçme, azaltma, güçlendirme, sınırlama gibi hangi işi yaptığını belirle. Yerine koy. Seçenekteki karşılığı hedef sözün yerine getir ve anlamın korunup korunmadığını oku. Eklenen anlamı tara. Seçeneğin cümlede bulunmayan neden, amaç, kesinlik veya duygu ekleyip eklemediğini kontrol et.

4. Kısa cevaplar

   Bağlam. Kısa cevap: Anlam, sözcüğün çevresindeki sözlerle daralır ve belirginleşir. Yan anlam. Kısa cevap: Temel anlamla biçim ya da işlev bağı tümüyle kopmamıştır. Mecaz. Kısa cevap: Sözcük temel karşılığından uzaklaşıp yeni bir kavramı anlatır. Terim. Kısa cevap: Sözcük bilim, sanat, spor veya meslek alanında özel bir kavramı karşılar. Çeldirici. Kısa cevap: Doğru seçenek cümleye en az yeni yorum ekleyen tam karşılıktır.

5. Ayrıntılı anlatım

   Bağlam ve yerine koyma yöntemi. Kimler için: Sözcüğün bildiği ilk anlamına gidip iki makul seçenek arasında kalan öğrenciler için. Hangi sorularda: “Bu söz hangi anlamda kullanılmıştır?” ve anlamca en yakın seçenek sorularında. Kısa cevap: Önce sözcüğün cümlede yaptığı işi kısa bir fiille söyle, sonra seçeneği yerine koyup yargının değişmediğini doğrula. Bağlam yalnız hedef sözcüğün yanındaki iki kelime değildir; cümlenin tamamı, hatta gerektiğinde önceki ve sonraki cümlelerdir. “Kurul, öneriyi süzdü.” cümlesinde süzmek bir sıvıyı filtreden geçirmek değildir. Kurulun yaptığı iş önerinin ayrıntılarını değerlendirmek ve işe yarayan kısımları seçmektir. Yerine koyma denetiminde dil bilgisi biçimi kadar anlam kapsamı da korunmalıdır. “Değinmek” yerine “kanıtlamak” getirildiğinde konu aynı kalsa bile anlatımın genişliği değişir. Bu nedenle konu benzerliği, anlam eşitliği değildir. Örnek: Editör, dosyadaki tekrarlı bölümleri ayıkladı. Açıklama: “Ayıklamak” gereksiz olanları seçip çıkarmak anlamındadır; yalnızca sıralamak değildir. Örnek: Kurul, başvuruları ince bir elekten geçirdi. Açıklama: Söz öbeği, başvuruların ayrıntılı ve seçici biçimde değerlendirildiğini anlatır. Konu aynı kalabilir, anlam değişebilir. Bir seçenekte metindeki varlıklar korunurken eylemin kapsamı büyütülmüş veya daraltılmış olabilir. Sık hata: Sözcüğün sonucu olarak ortaya çıkan durumu doğrudan sözcüğün anlamı saymak. Sık hata: Cümleyle ilgili olan fakat hedef sözcüğü karşılamayan seçeneği işaretlemek. Yanlış yaklaşım: Ayıklamak, metni önem sırasına koymaktır. Doğru yaklaşım: Ayıklamak, gereksiz olanı seçip çıkarmaktır. Neden: Sıralama ayrı bir işlemdir; hedef sözcük seçme ve çıkarma işini bildirir. Temel, yan ve mecaz anlamı ayırma. Kimler için: Anlam türlerini yalnız somut ve soyut olma ölçütüyle sınıflandıranlar için. Hangi sorularda: Aynı sözcüğün farklı cümlelerdeki kullanımlarını karşılaştıran sorularda. Kısa cevap: Temel anlam ilk karşılıktır; yan anlamda biçim veya işlev bağı sürer; mecazda sözcük bu karşılıktan belirgin biçimde uzaklaşır. “Çocuğun kolu incindi.” cümlesinde kol temel anlamdadır. “Koltuğun kolu yıprandı.” cümlesinde insan koluyla biçim ve destek işlevi ilişkisi bulunduğundan yan anlam oluşur. “Ekibin sağ kolu toplantıyı yönetti.” cümlesinde ise güvenilen yardımcı kişi anlatıldığı için sözcük mecazlaşmıştır. Soyutluk tek başına mecaz kanıtı değildir. Bir araç parçasına verilen ad da temel anlamın biçim veya işlevinden doğabilir. Karar verirken “İlk anlamla görünür bir benzerlik ya da işlev bağı var mı?” sorusu daha güvenlidir. Örnek: Şişenin ağzı sıkıca kapatıldı. Açıklama: “Ağız”, açıklık ve giriş işlevi benzerliğiyle yan anlamdadır. Örnek: Toplantıda zehirli bir dil kullandı. Açıklama: “Zehirli”, fiziksel maddeyi değil incitici ve düşmanca anlatımı karşıladığı için mecazdır. Yan anlam, temel anlamın kopyası değildir. Yeni kullanım farklı bir varlığı anlatır fakat temel anlamla kurulan bağ hâlâ görülebilir. Sık hata: Organ adlarının nesne parçalarında kullanımını otomatik olarak mecaz saymak. Sık hata: Soyut olan her sözü temel anlamdan kopmuş kabul etmek. Yanlış yaklaşım: Masanın ayağı: mecaz anlam. Doğru yaklaşım: Masanın ayağı: yan anlam. Neden: İnsan ayağıyla taşıma işlevi ve konum bakımından ilişki sürmektedir. Terim anlam ve çok anlamlılık. Kimler için: Alan adı geçen her cümledeki sözcüğü terim sananlar için. Hangi sorularda: Sözlük karşılığı verilen ve farklı alanlara ait kullanımları sorgulayan sorularda. Kısa cevap: Terim, belirli bir uzmanlık alanındaki özel kavramdır; gündelik sözcük aynı biçimde kullanılsa da her cümlede terim olmaz. “Perde” tiyatroda sahneyi örten nesneyi, bir oyunun ana bölümlerinden birini veya gündelik hayatta pencere örtüsünü anlatabilir. Terim kararı, sözcüğün yalnız alan içinde geçmesine değil, o alanın özel kavramını karşılamasına bağlıdır. Çok anlamlılık sorularında verilen tanımı sözcükle ezberden eşleştirmek yerine tanımın cümlede gerçekleşip gerçekleşmediği kontrol edilir. Bir sözcüğün üç ayrı anlamı aynı soruda isteniyorsa her kullanım bağımsız doğrulanmalıdır. Örnek: Denklemin iki gerçek kökü vardır. Açıklama: “Kök”, matematikte belirli bir kavramı karşıladığı için terim anlamlıdır. Örnek: Fırtına yaşlı ağacı kökünden söktü. Açıklama: “Kök”, bitkinin toprak altındaki organını anlattığı için temel anlamdadır. Alan sözcüğü görmek yetmez. Sözcük, alanın özel ve tanımlı kavramına dönüşmüşse terimdir. Sık hata: Matematik veya spor sözcüğü geçen her cümlede hedef sözcüğü terim saymak. Sık hata: Verilen üç tanımdan ikisini doğrulayıp üçüncüyü kontrol etmemek. Yanlış yaklaşım: Takım bugün sahaya çıktı: “saha” her durumda spor terimidir. Doğru yaklaşım: Terim kararı, sözcüğün özel kavram olarak kullanımına göre verilir. Neden: Saha sözcüğü çalışma alanı veya açık arazi gibi gündelik anlamlarda da kullanılabilir. Eş, yakın, karşıt, nitel ve nicel anlam. Kimler için: Sözcük çiftlerini cümleden bağımsız ezberleyenler için. Hangi sorularda: Anlam ilişkisi, yerine kullanılabilme ve farklı anlamlı sözcük sorularında. Kısa cevap: İki sözcük benzer bir alanı anlatsa da yoğunluk, kullanım ve kapsam farkı taşıyabilir; ilişki cümlede sınanır. “İstemek” ve “arzulamak” yakın anlamlıdır fakat her bağlamda aynı doğallıkla kullanılamaz. “Görevli kimliğinizi görmek istedi.” cümlesine “arzuladı” getirildiğinde anlatımın tonu değişir. Yakınlık, bütün kullanımlarda tam eşitlik demek değildir. Nitel anlam, sayıyla ölçülmeyen bir özelliği; nicel anlam, ölçülebilen miktarı bildirir. “Derin kuyu” ölçülebilir bir uzaklığı, “derin düşünce” ise düşüncenin kapsamlı niteliğini anlatır. Aynı sözcük bağlama göre iki grupta da yer alabilir. Örnek: Dar koridorda iki kişi yan yana yürüyemedi. Açıklama: “Dar”, ölçülebilen genişliği sınırladığı için nicel anlam taşır. Örnek: Dar bir bakış açısıyla karar verdi. Açıklama: “Dar”, düşüncenin sınırlı niteliğini bildirdiği için nitel ve mecazlıdır. Karşıtlık aynı düzlemde kurulur. “Sıcak-soğuk” karşıttır; “sıcak-uzun” aynı özelliğin iki ucu olmadığından karşıt değildir. Sık hata: Yakın anlamlı sözcükleri bütün cümlelerde birbirinin yerine koymak. Sık hata: Sıfat olan her sözcüğü nitel anlamlı kabul etmek. Yanlış yaklaşım: Derin sözcüğü her zaman niceldir. Doğru yaklaşım: Derin sözcüğünün anlam türünü nitelediği varlık belirler. Neden: Kuyuda ölçü, düşüncede ise ölçülemeyen bir nitelik bildirir. Söz öbekleri, deyimler ve çeldirici kontrolü. Kimler için: Altı çizili ifadeyi parçalayarak yorumlayan veya seçenekteki tanıdık sözcüğe yönelenler için. Hangi sorularda: Sözle anlatılmak istenen, deyim ve bağlama en yakın karşılık sorularında. Kısa cevap: İfadeyi bütün olarak kısa bir yargıya dönüştür; seçeneklerden bu yargının yönünü ve derecesini değiştirmeyeni seç. “Taşın altına elini koymak”, fiziksel bir hareketi değil sorumluluk almaktan kaçınmamayı anlatır. Deyimdeki tek bir sözcüğün çağrışımına dayanmak ifadenin bütün işlevini kaçırır. Önce söz öbeğinin kim hakkında, hangi durum için ve hangi tutumla kullanıldığı belirlenmelidir. Güçlü çeldirici genellikle metindeki kavramı koruyup yoğunluğu değiştirir. “Kısaca değinmek” ile “bütün yönleriyle kanıtlamak” aynı konudan söz edebilir; ancak kapsamları aynı değildir. Doğru cevap metnin izin verdiği en dar ve güvenli karşılıktır. Örnek: Yeni ekip, sorunun üzerine kararlılıkla gitti. Açıklama: Söz öbeği sorunu görmezden gelmemeyi ve çözmek için doğrudan uğraşmayı anlatır. Örnek: Yazar, bu tartışmaya yalnızca kapı aralıyor. Açıklama: İfade konuyu tümüyle çözmeyi değil, tartışılmasına başlangıç oluşturmayı anlatır. Çeldiriciyi hata adıyla ele. “Kapsamı büyüttü”, “nedeni ekledi” veya “yönü ters çevirdi” diyebilmek kararı sağlamlaştırır. Sık hata: Deyimin bir sözcüğüne bakarak gerçek anlamlı seçenek seçmek. Sık hata: İfadenin sınırlı yargısını kesin ve genel bir hükme dönüştürmek. Yanlış yaklaşım: Kapı aralamak, konuyu kesin çözüme ulaştırmaktır. Doğru yaklaşım: Kapı aralamak, yeni bir imkân veya tartışma için başlangıç oluşturmaktır. Neden: İfade sonuca ulaşmayı değil, sonuca gidebilecek ilk fırsatı anlatır.

6. Çalışma yöntemi

   Yargıyı tek cümlede söyle. 1. adım: Uzun cümleyi kişi, zaman ve yönünü koruyarak kendi sözlerinle kısalt. Hedef sözü işaretle. 2. adım: Sözcüğün hangi varlık veya eylemle bağ kurduğunu belirle. Kendi karşılığını üret. 3. adım: Seçeneklere bakmadan önce sözcüğün anlamını kısa bir ifadeyle yaz. Seçenekleri yerine koy. 4. adım: Her seçenekte cümlenin kapsamı, tonu ve yönünün korunup korunmadığını denetle. Yanlışın adını ver. 5. adım: Elediğin seçeneği bağlam dışı, kapsam genişletme veya anlamın tersi gibi bir etiketle açıkla.

7. Sık sorulanlar

   Soru: Bilmediğim bir sözcüğün anlamını bağlamdan bulabilir miyim? Cevap: Her zaman kesin sonuç çıkmasa da sözcüğün nitelediği varlık, cümlenin yönü ve seçenekleri yerine koyma yöntemi olası anlamı büyük ölçüde sınırlar. Soru: Yan anlam ile mecaz anlamın en güvenli ayrımı nedir? Cevap: Yan anlamda temel anlamla biçim veya işlev bağı görünür biçimde sürer; mecazda sözcük başka bir kavramı anlatacak ölçüde uzaklaşır. Soru: Soyut kullanılan her sözcük mecaz mıdır? Cevap: Hayır. Soyutluk tek başına yeterli ölçüt değildir; kullanımın temel anlamla bağı ve bağlamdaki görevi birlikte değerlendirilir. Soru: Terim anlam yalnız bilimsel sözcüklerde mi görülür? Cevap: Hayır. Spor, sanat, hukuk, müzik ve meslek alanlarının özel kavramları da terim anlam taşır. Soru: İki seçenek çok yakın görünüyorsa ne yapmalıyım? Cevap: Kişi, yön, yoğunluk, kesinlik ve kapsamı karşılaştır; cümleye daha az yorum ekleyen ve yerine konduğunda yargıyı koruyan seçeneği seç.

8. Dikkat listesi

   Sözcüğün sözlükteki ilk anlamı, sorudaki doğru anlam olmak zorunda değildir. Yan anlamda temel anlamla biçim veya işlev bağı sürer. Terim anlam için sözcüğün belirli bir alanın özel kavramını karşılaması gerekir. Yakın anlamlı iki sözcük her cümlede birbirinin yerine geçmez. Deyim ve kalıplaşmış söz öbeği bütün olarak yorumlanır. Doğru seçenek cümleye yeni neden, kesinlik veya sonuç eklememelidir.

9. Bölüm 9

   Şimdi konuyu ölç. Hızlı kontrol testini çöz; sonuç ekranında yalnız puanını değil, hangi hata türlerine dönmen gerektiğini de gör. Hızlı kontrolü çöz.