Sözcük Türleri Konu Anlatımı

Rehberli anlatımda söylenen yönlendirmeler dâhil tam metin. Düşünme araları sessizdir.

1. Giriş

   Bir sözcüğün türü yalnız sözlükteki biçimine bakılarak belirlenemez. “Güzel bir gün” sözünde “güzel” ismi niteleyen sıfat, “Güzel konuştu” cümlesinde fiili belirten zarf, “Güzeli herkes sever” cümlesinde ise adlaşmış bir sözdür. Bu yüzden TYT’de doğru soru “Bu kelime nedir?” değil, “Bu cümlede neyi karşılıyor veya hangi sözcüğü etkiliyor?” olmalıdır. Sözcük türleri birbirinden kopuk başlıklar değildir. Bir sıfat isimle sıfat tamlaması kurar; bir zamir isim tamlamasının tamlayanı veya tamlananı olabilir; bir zarf fiili, fiilimsiyi, sıfatı ya da başka bir zarfı belirtebilir. Edat ilişki kurarken bağlaç eş görevli unsurları bağlar. Fiil ise kip ve kişiyle çekimlenerek yargı oluşturur. Bu rehber, isim ve sıfat tamlamalarını ayrı ölçülebilir alt kapsamlar olarak ele alır; fiilleri de yalnız “iş bildirir” düzeyinde bırakmaz. İş, durum ve oluş ayrımını, çekimli fiili, kip anlamını ve isim soylu yüklemden farkını birlikte kurar.

2. Konu özeti

   İsim-sıfat-zamir. Anahtar yaklaşım: Sözcük bir varlığı mı karşılıyor, ismi mi niteliyor, ismin yerini mi tutuyor? Sık hata: “Bu, bazı, hangi” gibi sözcükleri yanındaki ismi görmeden sınıflandırmak. Zarf. Anahtar yaklaşım: Belirtilen sözcüğü ve zaman, durum, miktar, yön ya da soru anlamını bul. Sık hata: Her “nasıl?” cevabını sıfat sanmak. Edat-bağlaç. Anahtar yaklaşım: İlişki mi kuruyor, eş görevli unsurları mı bağlıyor? Sık hata: “İle, yalnız, ancak” sözcüklerine her cümlede aynı türü vermek. İsim tamlaması. Anahtar yaklaşım: Tamlayan ile tamlananın isim olduğunu ve iyelik ilişkisini denetle. Sık hata: Yan yana gelen her iki ismi belirtisiz isim tamlaması saymak. Sıfat tamlaması. Anahtar yaklaşım: Niteleyen veya belirten söz ile ismi birlikte al. Sık hata: İsim düştüğünde adlaşmış sıfatı hâlâ sıfat tamlaması sanmak. Fiil. Anahtar yaklaşım: Fiil köküyle kip ve kişi eklerini ayır; nesne alma ve kendiliğinden oluşma durumunu incele. Sık hata: Her yüklemi fiil, her “-ma” biçimini olumsuzluk eki sanmak.

3. Hazırlama yöntemi

   Komşu sözcüğü kontrol et. Hedef sözcüğün yanında açık bir isim varsa onu niteleme veya belirtme ihtimalini değerlendir. Yerine isim koy. Sözcük daha önce anılan bir varlığın yerini tutuyorsa zamir olabileceğini dene. Etkilenen unsuru bul. Zarf kararında hedef sözcüğün fiili mi, sıfatı mı, zarfı mı belirttiğini okla göster. Ekleri parçalara ayır. Tamlama ve fiil sorularında kök, tamlayan, iyelik, kip ve kişi eklerini ayrı ayrı işaretle. Cümleden çıkarma testini sınırlı kullan. Bağlaç çıkarılınca yapı genellikle kalır; edatın kurduğu anlam ilişkisi ise kaybolur. Son kararı yalnız bu teste bağlama.

4. Kısa cevaplar

   Görev. Kısa cevap: Türü sözcüğün biçimi değil, cümledeki görevi belirler. Sıfat. Kısa cevap: Açık bir ismi niteler veya belirtir; isim düşerse adlaşabilir. Zamir. Kısa cevap: İsmi belirtmez, onun yerini tutar. Tamlama. Kısa cevap: İsim tamlaması iyelik; sıfat tamlaması niteleme veya belirtme ilişkisi kurar. Fiil. Kısa cevap: Çekimli fiil kip ve kişiyle yargı oluşturur; iş, durum veya oluş bildirebilir.

5. Ayrıntılı anlatım

   İsim, sıfat ve zamiri görev üzerinden ayırma. Kimler için: “Bu, bir, bazı, güzel” gibi sözcüklere bağlamdan bağımsız tür verenler için. Hangi sorularda: Altı çizili sözcüğün türü ve türce özdeşlik sorularında. Kısa cevap: İsim varlığı karşılar, sıfat açık bir ismi niteler veya belirtir, zamir ise ismin yerini tutar. “Bu kitap” sözünde “bu”, yanında bulunan kitabı işaret yoluyla belirttiği için sıfattır. “Bunu okudum” cümlesinde “bu” bir ismin yerini tutup belirtme eki aldığı için zamirdir. Aynı biçim, komşu isme ve aldığı eke göre farklı görev kazanmıştır. Sıfatın nitelediği isim cümleden düşerse sıfat adlaşabilir: “Genç sporcular yarıştı.” sözünde “genç” sıfat, “Gençler yarıştı.” cümlesinde isim görevindedir. Adlaşma kararında sözcüğün ek alması ve artık açık bir isme bağlanmaması önemlidir. Örnek: Bazı öğrenciler soruyu yeniden çözdü. Açıklama: “Bazı”, açık isim olan “öğrenciler”i belirsizlik yönünden belirten sıfattır. Örnek: Bazıları soruyu yeniden çözdü. Açıklama: “Bazıları”, öğrencilerin yerini tuttuğu için belgisiz zamirdir. Örnek: Sessizleri ön sıraya aldılar. Açıklama: “Sessiz” niteliği taşıyan kişiler kastedildiği için sözcük adlaşmıştır. Açık isim varsa sıfat olasılığı yükselir. İsmin yerini tutan zamirin ardından nitelediği bir isim gelmez. Sık hata: İşaret sözcüklerinin tamamını zamir saymak. Sık hata: Adlaşmış sıfatı çekim eki aldığı hâlde sıfat kabul etmek. Yanlış yaklaşım: “Şu dosyayı getir.” cümlesinde “şu” zamirdir. Doğru yaklaşım: “Şu” sözcüğü “dosya” ismini belirttiği için sıfattır. Neden: İsmin yerini tutmuyor; açık isme bağlanıyor. Zarfı “neyi etkiliyor?” sorusuyla bulma. Kimler için: Niteleme bildiren her sözcüğü sıfat sayanlar için. Hangi sorularda: Sıfat-zarf ayrımı ve zarf türleri sorularında. Kısa cevap: Zarf; fiili, fiilimsiyi, sıfatı veya başka bir zarfı zaman, durum, miktar, yön ya da soru bakımından belirtir. “Hızlı tren” sözünde hızlı, ismi nitelediği için sıfattır. “Tren hızlı ilerledi.” cümlesinde ilerleme eyleminin nasıl gerçekleştiğini belirttiği için zarftır. Aynı sözcüğü ayırmanın yolu, ona yalnız “nasıl?” sormak değil, cevabın bağlandığı sözcüğü bulmaktır. Zarflar yalnız fiilleri etkilemez. “Çok sakin bir konuşmacı” sözünde “çok”, sıfat olan “sakin”in derecesini; “oldukça dikkatli dinledi” cümlesinde “oldukça”, zarf olan “dikkatli”nin miktarını bildirir. Yer-yön zarfları yalın kullanıldığında zarf olabilir; durum eki aldıklarında çoğu kez isim görevi kazanırlar. Örnek: Yeni ekip bugün oldukça erken geldi. Açıklama: “Bugün” zamanı, “erken” gelme zamanını, “oldukça” ise “erken” zarfının derecesini belirtir. Örnek: Çocuklar aşağı indi. Açıklama: “Aşağı” yalın hâlde yön bildirdiği için yer-yön zarfıdır. Soru aynı, bağlandığı unsur farklı olabilir. “Nasıl çocuk?” sıfatı; “nasıl koştu?” zarfı buldurur. Sık hata: “Nasıl?” sorusunun her cevabını sıfat saymak. Sık hata: Durum eki almış yön adını otomatik zarf kabul etmek. Yanlış yaklaşım: “İçeriye koştu.” cümlesinde “içeriye” yer-yön zarfıdır. Doğru yaklaşım: “İçeriye” yönelme eki aldığı için isim görevindedir. Neden: Yer-yön zarfları yalın biçimde kullanıldığında zarf özelliğini korur. Edat, bağlaç ve ünlemde işlev ayrımı. Kimler için: “İle, yalnız, ancak” sözcüklerine tek bir ezber tür verenler için. Hangi sorularda: Görev sözcüklerinin türü ve cümleye kattığı anlam sorularında. Kısa cevap: Edat bir isimle anlam ilişkisi kurar, bağlaç eş görevli unsurları bağlar, ünlem duygu veya seslenme bildirir. “Otobüs ile geldik.” cümlesinde “ile”, gelme eyleminin aracını bildiren edattır. “Defter ile kalemi aldım.” cümlesinde “ile” yerine “ve” getirilebilir; eş görevli iki nesneyi bağladığı için bağlaçtır. Bu değiştirme testi yardımcıdır, fakat cümlenin anlamı da mutlaka kontrol edilmelidir. “Yalnız” sözcüğü “yalnız çocuk”ta sıfat, “yalnız kaldı”da zarf, “gelirim yalnız beklemelisin”de “ama” anlamlı bağlaçtır. Ünlemler ise sevinme, üzülme, korku, seslenme gibi tutumları taşır; ancak herhangi bir sözcük vurgu ve tonlamayla ünlem işlevi kazanabilir. Örnek: Senin kadar sabırlı değilim. Açıklama: “Kadar”, karşılaştırma ilişkisi kuran edattır. Örnek: Hem taslağı hem sunumu gözden geçirdi. Açıklama: “Hem… hem” eş görevli nesneleri bağlayan bağlaçtır. Örnek: Eyvah, anahtarı içeride unuttum! Açıklama: “Eyvah” olumsuz bir fark ediş ve üzüntü bildiren ünlemdir. Aynı biçim, üç ayrı görev kazanabilir. Tür kararını sözcük listesi değil, cümlede kurulan ilişki verir. Sık hata: “İle” sözcüğünü her zaman bağlaç saymak. Sık hata: “Yalnız”ın bağlama göre sıfat veya zarf olabileceğini atlamak. Yanlış yaklaşım: “Arkadaşıyla geldi.” cümlesinde “ile” bağlaçtır. Doğru yaklaşım: Birliktelik ilişkisi kurduğu için edattır. Neden: Burada eş görevli iki unsur birbirine bağlanmamıştır. İsim tamlamalarını ek ve anlam ilişkisiyle çözme. Kimler için: Yan yana gelen her ismi tamlama sayan veya tamlayan-tamlanan eklerini karıştıranlar için. Hangi sorularda: Belirtili, belirtisiz ve zincirleme isim tamlaması sorularında. Kısa cevap: Belirtili tamlamada tamlayan ilgi, tamlanan iyelik eki alır; belirtisizde tamlayan yalın, tamlanan iyelik ekli olur; zincirlemede en az üç isim iç içe ilişki kurar. “Bahçenin kapısı” belirtili isim tamlamasıdır: “bahçe-nin” tamlayan, “kapı-sı” tamlanandır. “Bahçe kapısı” belirtisiz tamlamasında tamlayan ilgi eki almaz ancak tamlanan iyelik ekini korur. Bu ek düzeni, rastlantısal iki isim dizisinden farklı olarak aitlik veya tür ilişkisi kurar. Zincirleme isim tamlamasında tamlayan, tamlanan veya her ikisi başka bir isim tamlaması olabilir: “okul kütüphanesinin giriş kapısı” yapısında “okul kütüphanesi” ve “giriş kapısı” iç içe geçer. Tamlamayı dıştan içe çözmek, eklerin hangi söze bağlandığını görmeyi kolaylaştırır. Örnek: Atölyenin pencereleri gün boyu açıktı. Açıklama: Tamlayan “atölyenin”, tamlanan “pencereleri”dir; belirtili isim tamlaması vardır. Örnek: Kahve fincanı masada kaldı. Açıklama: Yalın tamlayan ve iyelik ekli tamlanan belirtisiz isim tamlaması kurar. Örnek: Şehir tiyatrosunun prova salonu yenilendi. Açıklama: İki isim tamlaması iç içe geçtiği için zincirleme yapı oluşmuştur. Ekler kadar ilişki de önemlidir. Benzer ekleri taşıyan her yapı tamlama değildir; iki ismin anlamca birbirine bağlanması gerekir. Sık hata: Takısız her iki isim dizisini belirtisiz tamlama sanmak. Sık hata: Zincirleme tamlamayı yalnız sözcük sayısıyla belirlemek. Yanlış yaklaşım: “Taş duvar” belirtisiz isim tamlamasıdır. Doğru yaklaşım: “Taş duvar”da taş, duvarın malzemesini niteleyen sıfat görevindedir. Neden: Tamlanan iyelik eki taşımadığı için belirtisiz isim tamlaması kurulmamıştır. Sıfat tamlaması ve adlaşmış sıfat. Kimler için: Sıfatı tek başına arayan veya isim düştüğünde tamlamanın sürdüğünü sananlar için. Hangi sorularda: Niteleme-belirtme sıfatı, sıfat tamlaması ve adlaşma sorularında. Kısa cevap: Sıfat tamlaması, bir sıfatın açık bir ismi nitelemesi veya belirtmesiyle oluşur; isim düşüp sıfat onun yerini tutarsa adlaşma gerçekleşir. “Dar sokak”ta niteleme, “bu sokak”ta işaret, “üç sokak”ta sayı, “hangi sokak”ta soru sıfatı vardır. Hepsinde sıfat ile açık isim birlikte bir sıfat tamlaması oluşturur. Bir isim birden fazla sıfatla belirtilebilir: “bu iki eski ev” sözünde üç ayrı belirleme aynı isme bağlanır. “Eski evleri onardılar.” cümlesinde “eski” sıfattır. “Eskileri onardılar.” cümlesinde ise “evler” ismi düşmüş, eski sözü çokluk ve belirtme eklerini alarak adlaşmıştır. Sınavda iki biçimi ayırmak için hedef sözcükten sonra nitelediği açık bir isim bulunup bulunmadığına bakılır. Örnek: Üç küçük tekne kıyıya yanaştı. Açıklama: “Üç” sayı, “küçük” niteleme sıfatıdır; ikisi “tekne” ismiyle sıfat tamlamaları kurar. Örnek: Küçükleri güvenli bölgeye aldılar. Açıklama: Niteliği taşıyan kişiler/nesneler kastedildiği için “küçük” adlaşmıştır. Sıfat tek başına değil, isimle ölçülür. Açık isim düştüğünde sözcüğün cümlede isimleşip isimleşmediği yeniden değerlendirilir. Sık hata: Bir isme bağlanmayan niteliği otomatik sıfat saymak. Sık hata: Adlaşmış sıfatın hâlâ sıfat tamlaması kurduğunu düşünmek. Yanlış yaklaşım: “Çalışkanlar öne çıktı.” sözünde sıfat tamlaması vardır. Doğru yaklaşım: “Çalışkanlar” adlaşmış sıfattır; açık bir tamlanan yoktur. Neden: Sıfat tamlaması için nitelenecek ismin cümlede açıkça bulunması gerekir. Fiilleri anlam, kip ve kişi yönünden inceleme. Kimler için: Her yüklemi fiil sayan veya fiili yalnız hareket bildiren sözcük olarak görenler için. Hangi sorularda: İş-durum-oluş, çekimli fiil, kip ve kişi sorularında. Kısa cevap: Fiil; iş, durum veya oluşu bildirir. Çekimli fiil, fiil kök ya da gövdesine kip ve kişi eklerinin gelmesiyle yargı kurar. İş fiilleri bir nesne üzerinde gerçekleşebilir ve “neyi, kimi?” sorularına cevap verebilir: “Usta masayı boyadı.” Durum fiilleri öznenin içinde bulunduğu hâli anlatır, doğrudan nesne almaz: “Çocuk uyudu.” Oluş fiilleri ise öznenin iradesinden bağımsız değişimi bildirir: “Yapraklar sarardı.”. “Okuyacağım” biçiminde “oku-” fiil kökü, “-yacak” gelecek zaman, “-ım” birinci tekil kişi bilgisidir. Kip eki kullanılan zamanla her zaman aynı anlamı taşımayabilir: “Yarın Ankara’ya gidiyorum.” cümlesindeki şimdiki zaman biçimi gelecek zaman anlamında kullanılmıştır. İsim soylu bir söz ek-fiille yüklem olabilir; bu durum onu fiil köküne dönüştürmez. Örnek: Görevli kapıyı açtı. Açıklama: “Açtı” nesne alan bir iş fiilidir. Örnek: Bebek derin bir uykuda uyudu. Açıklama: “Uyudu” öznenin durumunu bildirir ve nesne almaz. Örnek: Gökyüzü akşama doğru kızardı. Açıklama: “Kızardı” kendiliğinden değişim bildiren oluş fiilidir. Yüklem olmak fiil olmak demek değildir. İsimler ek-fiil yardımıyla yüklem olabilir: “Oda sessizdi.”. Sık hata: İsim yüklemini fiil sanmak. Sık hata: Oluş fiilini öznenin yaptığı bilinçli iş gibi değerlendirmek. Sık hata: Kip biçimiyle cümlenin zaman anlamını her durumda eşitlemek. Yanlış yaklaşım: “Bahçe güzeldi.” cümlesinde “güzel” fiildir. Doğru yaklaşım: “Güzel” isim soylu bir sözdür; ek-fiille yüklem olmuştur. Neden: Sözcüğün kökü iş, oluş veya durum bildiren bir fiil değildir.

6. Çalışma yöntemi

   Hedef sözcüğün bağını çiz. 1. adım: İsme, fiile, sıfata veya başka bir zarfa bağlanan sözcükleri oklarla göster. Açık isim kontrolü yap. 2. adım: İşaret ve belgisizlik sözlerinin yanında açık isim varsa sıfat, yoksa zamir ihtimalini değerlendir. Tamlamayı eklerine ayır. 3. adım: Tamlayan ve tamlanan eklerini yazarak belirtili, belirtisiz veya zincirleme yapıyı kanıtla. Fiili kök-kip-kişi biçiminde çöz. 4. adım: Çekimli fiilin biçimini ayır, ardından cümlenin gerçek zaman ve anlamını kontrol et. Tür değişimini karşılaştır. 5. adım: Aynı sözcüğü iki farklı cümlede kullanıp etkilediği veya yerine geçtiği unsuru değiştir.

7. Sık sorulanlar

   Soru: “Bu” sözcüğü sıfat mı zamir mi? Cevap: Yanında belirttiği açık bir isim varsa işaret sıfatı, bir ismin yerini tek başına tutuyorsa işaret zamiridir. Soru: Bir sözcük hem sıfat hem zarf olabilir mi? Cevap: Aynı cümlede aynı görevde değil; farklı bağlamlarda olabilir. İsmi nitelerse sıfat, fiil veya sıfat gibi başka bir unsuru belirtirse zarftır. Soru: Yan yana iki isim her zaman isim tamlaması mıdır? Cevap: Hayır. Aralarında iyelik veya tür ilişkisi ve uygun ek düzeni aranır. “Taş duvar” gibi bazı yapılarda ilk isim sıfat görevinde olabilir. Soru: Sıfat tamlaması için isim şart mı? Cevap: Evet. Niteleme ya da belirtme ilişkisi açık bir isimle kurulur. İsim düşerse sözcük adlaşmış olabilir. Soru: Bir yüklem isim olabilir mi? Cevap: Evet. İsim soylu sözcükler ek-fiille çekimlenerek yüklem olabilir; bu onları fiil kökü yapmaz. Soru: Fiilin iş, durum veya oluş olduğu nasıl anlaşılır? Cevap: Nesne alabilen bilinçli eylem iş, öznenin hâli durum, irade dışı değişim oluş fiili olarak değerlendirilir.

8. Dikkat listesi

   İşaret, soru ve belgisizlik sözcükleri açık bir isimle kullanılırsa sıfat; ismin yerini tutarsa zamir olabilir. Zarf yalnız fiili değil fiilimsiyi, sıfatı ve başka bir zarfı da belirtebilir. “İle” yerine “ve” getirilebilmesi bağlaç için güçlü bir ipucudur; anlam yine kontrol edilmelidir. Belirtisiz isim tamlamasında tamlanan iyelik eki taşır; “taş duvar” gibi yapılar bu yüzden otomatik tamlama değildir. Sıfat tamlamasında nitelenecek veya belirtilecek isim açıkça bulunur. İsim düştüğünde sıfat adlaşabilir ve isim çekim eklerini alabilir. Her yüklem fiil değildir; isim soylu sözcükler ek-fiille yüklem olabilir. Kip eki ile cümlenin taşıdığı zaman veya dilek anlamı farklılaşabilir.

9. Bölüm 9

   Şimdi konuyu ölç. Hızlı kontrol testini çöz; sonuç ekranında yalnız puanını değil, hangi hata türlerine dönmen gerektiğini de gör. Hızlı kontrolü çöz.