Noktalama İşaretleri Konu Anlatımı

Rehberli anlatımda söylenen yönlendirmeler dâhil tam metin. Düşünme araları sessizdir.

1. Giriş

   Noktalama, konuşmadaki durakları kâğıda taşımaktan daha fazlasıdır. Bir cümlenin nerede tamamlandığını, hangi sözün açıklama olduğunu, bir ifadenin doğrudan aktarıldığını ya da iki grubun birbirinden ayrıldığını gösterir. Bu nedenle aynı boşluğa kulağa uygun gelen işareti koymak yerine, işaretin cümlede üstleneceği görevi adlandırmak gerekir. TYT sorularında işaretler çoğunlukla tek tek değil, birbirine benzeyen görevler üzerinden karşılaştırılır. Virgül ile noktalı virgül; iki nokta ile noktalı virgül; tırnak ile yay ayraç arasındaki ayrım, söz dizimine ve anlam ilişkisine bakılarak yapılır. En güvenilir yöntem, önce cümlenin iskeletini kurmak, sonra açıklama, sıralama, ara söz ve alıntı gibi özel yapıları işaretlemektir. Bu rehberde her işareti bir karar sorusuyla eşleştireceksin. Böylece kuralları yalnız tanımakla kalmayacak, işaret kaldırıldığında veya değiştirildiğinde anlamın neden bozulduğunu da gösterebileceksin.

2. Konu özeti

   Nokta, soru, ünlem, üç nokta. Anahtar yaklaşım: Cümlenin yargı türünü ve tamamlanıp tamamlanmadığını belirle. Sık hata: Soru sözcüğü gördüğü her cümleyi gerçek soru sanmak. Virgül. Anahtar yaklaşım: Eş görevli ögeleri, sıralı cümleleri veya ara sözü sınırla. Sık hata: Özne ile yüklem arasına gerekçesiz virgül koymak. Noktalı virgül. Anahtar yaklaşım: Kendi içinde virgül bulunan grupları ya da belirgin iki kümeyi ayır. Sık hata: Her uzun durakta noktalı virgül kullanmak. İki nokta. Anahtar yaklaşım: Önceki söz, ardından gelecek açıklamayı veya örnekleri haber veriyor mu diye sor. Sık hata: Açıklama ilişkisi olmayan iki yargıyı iki noktayla bağlamak. Tırnak ve ayraç. Anahtar yaklaşım: Doğrudan aktarılan söz ile yardımcı bilgiyi birbirinden ayır. Sık hata: Her vurgulanan sözü alıntı sanmak. Kesme. Anahtar yaklaşım: Ek alan yapının özel ad, kurum adı, kısaltma veya sayı olma durumunu denetle. Sık hata: Kurum adlarına ve yapım eklerine kesme getirmek.

3. Hazırlama yöntemi

   Yargıyı bul. Önce çekimli yüklemleri ve tamamlanmış yargıları belirle; cümle sonu işaretini bu yapı üzerinden seç. Grupları ayır. Sıralanan ögelerin tek tek mi yoksa kendi içinde virgüllü kümeler hâlinde mi düzenlendiğini kontrol et. İlişkiyi adlandır. Boşluktan sonraki bölüm açıklama, örnek, sonuç, karşıtlık veya bağımsız yeni yargı mı, bunu açıkça söyle. İşareti çıkarıp dene. İşareti kaldırdığında alıntı sınırı, ara söz veya anlam grubu belirsizleşiyorsa işlevi kanıtlanmış olur.

4. Kısa cevaplar

   Cümle sonu. Kısa cevap: Biçime değil, yargının soru, duygu veya tamamlanma özelliğine bak. Grup sınırı. Kısa cevap: Virgül ögeleri; noktalı virgül çoğu zaman kendi içinde virgüllü kümeleri ayırır. Açıklama. Kısa cevap: İki nokta, önceden duyurulan açıklama veya örnekleri başlatır. Alıntı. Kısa cevap: Doğrudan aktarılan söz tırnakla; ek bilgi yay ayraçla sınırlandırılır. Kesme. Kısa cevap: Özel adlara gelen çekim ekini ayırır; yapım ekini ve kurum adına gelen eki ayırmaz.

5. Ayrıntılı anlatım

   Cümle sonu işaretini yargı belirler. Kimler için: Soru sözcüğü veya duygulu bir kelime gördüğünde otomatik işaret seçenler için. Hangi sorularda: Nokta, soru işareti, ünlem ve üç nokta karşılaştırmalarında. Kısa cevap: Gerçek bir soru varsa soru işareti, güçlü seslenme veya duygu varsa ünlem, tamamlanmış yargıda nokta, bilinçli eksiltmede üç nokta kullanılır. Cümlede “kim, nasıl, ne zaman” gibi bir soru sözcüğünün bulunması, cümlenin mutlaka soru olduğu anlamına gelmez. “Toplantının ne zaman başlayacağını bilmiyorum.” cümlesi bilgi isteyen doğrudan bir soru değil, bilmeme yargısıdır ve noktayla biter. Buna karşılık “Toplantı ne zaman başlayacak?” doğrudan cevap bekler. Üç nokta, yalnız tamamlanmamış her cümlenin sonuna konan bir işaret değildir. Sözün bilinçli biçimde kesildiğini, devamının okura bırakıldığını veya benzer örneklerin sürdürülebileceğini sezdirir. Ünlem ise duygunun adını taşıyan her cümlede değil, vurgu ve seslenmenin belirgin olduğu yapılarda kullanılır. Örnek: Bu dosyayı kimin hazırladığını araştırıyoruz. Açıklama: “Kimin” soru anlamı taşır ancak cümle doğrudan soru değildir; temel yargı “araştırıyoruz”dur. Örnek: Bir de kapıyı açınca ne göreyim! Açıklama: Şaşma ve güçlü vurgu, ünlem işaretini gerekçelendirir. Örnek: O eski sokaklar, avluda kalan sesler… Açıklama: Sayımın ve çağrışımın sürdüğü sezdirildiği için üç nokta uygundur. Dolaylı soru noktayla bitebilir. İşaret kararını soru kelimesi değil, tüm cümlenin iletişim amacı verir. Sık hata: İçinde soru sözcüğü geçen her cümleyi soru işaretiyle bitirmek. Sık hata: Duygu bildiren sıradan bir yargıya gereksiz ünlem koymak. Yanlış yaklaşım: Nereye gittiğini kimse bilmiyor? Doğru yaklaşım: Nereye gittiğini kimse bilmiyor. Neden: Cümle cevap istemiyor; “kimse bilmiyor” yargısını bildiriyor. Virgül ile noktalı virgülün görev sınırı. Kimler için: Her uzun durak için noktalı virgül seçenler için. Hangi sorularda: Sıralama, eş görevli sözler ve gruplandırma sorularında. Kısa cevap: Virgül yakın ögeleri ayırır; noktalı virgül, özellikle kendi içinde virgül taşıyan daha büyük gruplar arasında sınır kurar. “Çantaya defter, kalem, silgi koydu.” cümlesinde tek bir nesne dizisi vardır ve virgül yeterlidir. “İlk kutuda defter, kalem; ikinci kutuda boya, fırça vardı.” cümlesindeyse iki ayrı küme kendi içinde virgülle sıralandığı için kümelerin sınırında noktalı virgül anlamayı kolaylaştırır. Virgül, ara sözleri ve ara cümleleri de iki yandan sınırlar. Buna karşılık özne ile yüklem arasındaki olağan bağ sırf cümle uzun olduğu için virgülle kesilmez. İşaretin varlığı bir sözdizimi görevine dayanmalıdır. Örnek: Sabah erkenden kalktı, pencereleri açtı, çiçekleri suladı. Açıklama: Aynı özneye bağlı sıralı yargılar virgülle ayrılmıştır. Örnek: Kıyı kentlerinde nem, rüzgâr; iç bölgelerde sıcaklık, kuraklık ölçüldü. Açıklama: İçinde virgül bulunan iki veri grubu noktalı virgülle ayrılmıştır. Uzunluk tek başına ölçüt değildir. Kısa bir cümlede noktalı virgül, uzun bir cümlede yalnız virgül gerekebilir. Sık hata: Noktalı virgülü “uzun virgül” gibi düşünmek. Sık hata: Özneyle yüklemi yalnız nefes almak amacıyla ayırmak. Yanlış yaklaşım: Atölyenin deneyimli ustası, yeni yöntemi hemen kavradı. Doğru yaklaşım: Atölyenin deneyimli ustası yeni yöntemi hemen kavradı. Neden: Özne ile yüklem arasında ara söz veya başka bir özel gerekçe yoktur. Açıklama ve örneklemeyi başlatan iki nokta. Kimler için: İki nokta ile noktalı virgülü biçim benzerliği yüzünden karıştıranlar için. Hangi sorularda: Açıklama, tanım, örnek ve önceden duyurulan sıralamalarda. Kısa cevap: Önceki bölüm “Ne?”, “Hangileri?” veya “Nasıl?” sorusunun cevabını sonraki bölüme bırakıyorsa iki nokta güçlü adaydır. İki noktadan önceki söz çoğu zaman tamamlanmış bir yargı olabilir; fakat anlamsal olarak ardından gelecek açıklamayı haber verir. “Yanına üç şey aldı: su, pusula ve fener.” cümlesinde “üç şey” ifadesinin içeriği iki noktadan sonra açılır. İki nokta, birbirinden bağımsız iki cümleyi rastgele bağlamak için kullanılmaz. İkinci bölüm birinciyi açıklamıyor, örneklendirmiyor veya onun duyurduğu içeriği vermiyorsa nokta, virgül ya da uygun bir bağlaç düşünülmelidir. Örnek: Bu deneyin tek koşulu var: ölçümleri aynı saatte yapmak. Açıklama: İkinci bölüm “tek koşul”un ne olduğunu açıklar. Örnek: Masada mevsimin renkleri vardı: yeşil erikler, kırmızı kirazlar, sarı kayısılar. Açıklama: Genel ifade, örneklerle ayrıntılandırılmıştır. Duyuru-açıklama bağı ara. İki noktayı kanıtlayan asıl unsur, iki bölüm arasındaki açıklama ilişkisidir. Sık hata: Örnek anlamı olmayan her sıralamadan önce iki nokta koymak. Sık hata: İki bağımsız yargıyı açıklama varmış gibi iki noktayla bağlamak. Yanlış yaklaşım: Hava karardı: eve döndük. Doğru yaklaşım: Hava karardı, eve döndük. Neden: Eve dönmek kararmanın açıklaması değil, onun ardından gerçekleşen ayrı bir yargıdır. Tırnak, ayraç ve çizgilerle sınır kurmak. Kimler için: Alıntı, vurgu ve ara bilgiyi aynı işaretle göstermeye çalışanlar için. Hangi sorularda: Doğrudan aktarma, eser adı, ara açıklama ve karşılıklı konuşmalarda. Kısa cevap: Aynen aktarılan söz tırnakla, temel yargının dışında kalan yardımcı bilgi ayraçla, konuşma satırı uzun çizgiyle gösterilir. Tırnak işareti, başkasının sözünü değiştirmeden aktarmada ve cümle içinde eser ya da yazı adını göstermede kullanılır. Alıntının kendi soru veya ünlem işareti varsa bu işaret tırnağın içinde kalır. Aktarma cümlesinin devamı, alıntının yapısına göre ayrıca noktalama alabilir. Yay ayraç, cümlenin temel akışına eklenen tarih, açıklama veya kısaltma gibi yardımcı bilgiyi sınırlar. Ara söz virgül ya da kısa çizgiyle de ayrılabilir; burada seçim, metnin vurgu derecesine ve biçimine bağlıdır. Karşılıklı konuşmalarda satır başındaki uzun çizgi ise konuşan kişinin sözünü başlatır. Örnek: Rehber, “Dar patikada tek sıra ilerleyin.” dedi. Açıklama: Rehberin aynen aktarılan sözü tırnak içindedir. Örnek: İlk toplantı Eskişehir’de (ekibin merkez ofisinde) yapıldı. Açıklama: Yay ayraç içindeki bölüm, temel yargıya ek yer bilgisi verir. Alıntıdaki işaret alıntıya aittir. Doğrudan söz soruysa soru işareti kapanış tırnağından önce gelir. Sık hata: Dolaylı anlatımı gereksiz yere tırnak içine almak. Sık hata: Cümlenin zorunlu bir ögesini yay ayraç içine kapatmak. Yanlış yaklaşım: Deniz, yarın geleceğini “söyledi”. Doğru yaklaşım: Deniz, yarın geleceğini söyledi. Neden: Burada aynen aktarılan bir söz yoktur; yalnız yüklemi tırnak içine almak işlevsizdir. Kesme işaretinde özel ad ve ek ayrımı. Kimler için: Büyük harfle başlayan her sözden sonra kesme kullananlar için. Hangi sorularda: Özel adlara, kurum adlarına, kısaltmalara ve sayılara ek getirilen sorularda. Kısa cevap: Özel adlara gelen çekim ekleri ayrılır; kurum adlarına gelen ekler, özel ada gelen yapım ekleri ve çokluk eki ayrılmaz. Kişi, şehir, ülke gibi özel adlara getirilen çekim ekleri kesmeyle ayrılır: “Bursa’ya”, “Selin’in”. Ancak özel addan yeni bir söz türeten yapım eki kesmeyle ayrılmaz: “Bursalı”, “Türkçe”. Bu türemiş biçimlere sonradan gelen ekler de kesmeyle bölünmez. Kurum, kuruluş, kurul ve iş yeri adları açık biçimde yazıldığında gelen ekler kesmeyle ayrılmaz. Kısaltmalar ve sayılar ise farklı bir gruptur; bunlara gelen ekler kesmeyle ayrılır ve ek, okunuşa göre seçilir. Karar verirken yalnız büyük harfe değil, adın türüne ve ekin görevine bakılmalıdır. Örnek: Araştırma için Kars’a gittiler. Açıklama: Şehir adına gelen yönelme eki kesmeyle ayrılmıştır. Örnek: Türk Dil Kurumundan yeni bir duyuru yayımlandı. Açıklama: Açık yazılmış kurum adına gelen ek kesmeyle ayrılmaz. Örnek: TBMM’nin yeni dönemi başladı. Açıklama: Kısaltmaya gelen çekim eki kesmeyle ayrılmıştır. Büyük harf tek ölçüt değildir. Kurum adı da büyük harflidir fakat açık yazıldığında eki kesmeyle ayrılmaz. Sık hata: Kurum adına gelen eki kesmeyle ayırmak. Sık hata: Özel ada gelen yapım ekinden önce kesme kullanmak. Sık hata: Kısaltmaya eki yazılışa göre getirmek. Yanlış yaklaşım: Ankaralı’lar sergiye yoğun ilgi gösterdi. Doğru yaklaşım: Ankaralılar sergiye yoğun ilgi gösterdi. Neden: Şehir adına gelen yapım eki ve ardından gelen çokluk eki kesmeyle ayrılmaz.

6. Çalışma yöntemi

   Yüklemleri işaretle. 1. adım: Metindeki tamamlanmış yargıları bul ve cümle sınırlarını belirle. Öge kümelerini çiz. 2. adım: Virgülle sıralanan tek ögeleri ve daha büyük grupları ayrı renklerle göster. Açıklama testini uygula. 3. adım: İki noktadan sonraki bölüme “Bu ne?” sorusunu yönelt; önceki sözün cevabıysa ilişkiyi doğrula. Alıntı ile ek bilgiyi ayır. 4. adım: Aynen aktarılan sözü ve çıkarıldığında temel yargıyı bozmayan ara bilgiyi farklı işaretle sınırla. Kesme kontrol listesi kullan. 5. adım: Özel ad mı, kurum adı mı, kısaltma mı; ek çekim mi, yapım mı sorularını sırayla cevapla.

7. Sık sorulanlar

   Soru: Virgül gördüğüm her yere noktalı virgül gelebilir mi? Cevap: Hayır. Noktalı virgül daha büyük anlam veya öge kümelerini ayırır; özellikle kümeler kendi içinde virgül taşıyorsa işlev kazanır. Soru: “Kim geldiğini biliyor musun?” cümlesi neden soru işareti alır? Cevap: Cümlenin bütünü “biliyor musun” yapısıyla doğrudan cevap bekler. İçteki “kim” değil, temel yargının soru oluşu belirleyicidir. Soru: İki noktadan sonra her zaman büyük harf mi gelir? Cevap: Hayır. Sonraki bölüm bağımsız bir cümle niteliğindeyse büyük harfle başlayabilir; yalnız örnek veya söz grubuysa küçük harfle başlayabilir. Soru: Eser adları tırnak içine alınabilir mi? Cevap: Cümle içinde eser ve yazı adları tırnakla gösterilebilir; metnin benimsediği yazım düzeninde tutarlılık korunmalıdır. Soru: Kurum adlarına neden kesme konmaz? Cevap: TDK yazım kuralına göre kurum, kuruluş, kurul ve iş yeri adlarına gelen ekler açık yazımda kesmeyle ayrılmaz. Soru: Üç nokta ile “vb.” birlikte kullanılmalı mı? Cevap: İkisi de örneklerin sürdüğünü bildirebildiği için aynı yerde birlikte kullanılmaları gereksizdir; cümlenin yapısına uygun olan biri seçilir.

8. Dikkat listesi

   Soru sözcüğü bulunan dolaylı soru cümlesi soru işaretiyle bitmeyebilir. Noktalı virgülün seçilmesi için yalnızca uzun bir durak yeterli değildir. İki noktadan sonra gelen bölüm önceki ifadenin açıklaması veya örnekleri olmalıdır. Özne ile yüklem arasına sırf nefes almak amacıyla virgül konmaz. Kurum ve kuruluş adlarına gelen ekler açık yazımda kesmeyle ayrılmaz. Özel adlara gelen yapım ekleri ve bunlardan sonraki ekler kesmeyle ayrılmaz. Tırnak içindeki doğrudan soru veya ünlemin işareti kapanış tırnağından önce kalır.

9. Bölüm 9

   Şimdi konuyu ölç. Hızlı kontrol testini çöz; sonuç ekranında yalnız puanını değil, hangi hata türlerine dönmen gerektiğini de gör. Hızlı kontrolü çöz.