Fiilimsi ve Cümlenin Ögeleri Konu Anlatımı

Rehberli anlatımda söylenen yönlendirmeler dâhil tam metin. Düşünme araları sessizdir.

1. Giriş

   Fiilimsi ile cümlenin ögeleri aslında aynı çözüm zincirinin iki halkasıdır. Fiilimsiler kip ve kişi ekiyle çekimlenmedikleri hâlde fiil anlamını korur, yan yargı kurar ve çevrelerindeki sözcüklerle bir grup oluşturur. Bu grup cümlede özne, nesne, yer tamlayıcısı veya zarf tümleci olabilir. Fiilimsiyi tek başına işaretleyip grubunu bölmek, öge sorularındaki en yaygın hatalardan biridir. Fiilimsi çözümünde yalnız ek listesi yeterli değildir. “Yazma” sözü bir cümlede isim-fiil, başka bir cümlede olumsuz emir, bir başka bağlamda kalıcı ad olabilir. Sıfat-fiil ekleri kip ekleriyle aynı biçimi taşıyabilir; zarf-fiil ise temel yüklemle zaman, durum veya neden ilişkisi kurar. Kararı sözcüğün cümledeki görevine ve çekimlenip çekimlenmediğine bakarak vermek gerekir. Öge çözümünde merkez her zaman yüklemdir. Önce çekimli yüklem veya isim soylu yüklem bulunur; kim/ne sorusuyla özne, neyi/kimi sorusuyla belirtili nesne, özne belirlendikten sonra “ne” sorusuyla belirtisiz nesne aranır. Yer ve zarf tümleçleri de kalıplaşmış soru listesine değil, yüklemle kurdukları anlam ilişkisine göre denetlenir.

2. Konu özeti

   İsim-fiil. Anahtar yaklaşım: Fiil kökü + -ma/-me, -mak/-mek, -ış/-iş/-uş/-üş; cümlede isim görevi. Sık hata: Olumsuzluk ekini veya kalıcı adı isim-fiil sanmak. Sıfat-fiil. Anahtar yaklaşım: Fiil anlamını koruyup bir ismi niteler ya da adlaşır. Sık hata: Aynı biçimli kip ekini sıfat-fiil kabul etmek. Zarf-fiil. Anahtar yaklaşım: Temel yüklemi zaman, durum, neden veya koşul yönünden tamamlar. Sık hata: Fiilimsi grubunu öge çözümünde parçalamak. Yüklem-özne. Anahtar yaklaşım: Önce yargıyı bul, özneyi yalnız yükleme soru sorarak belirle. Sık hata: Cümlenin başındaki ilk ismi özne saymak. Nesne-yer tamlayıcısı. Anahtar yaklaşım: Belirtme eki nesneye; yönelme, bulunma, ayrılma çoğu kez yer tamlayıcısına ipucu verir. Sık hata: Yalnız eke bakıp yüklemle anlam bağını atlamak. Zarf tümleci. Anahtar yaklaşım: Zaman, durum, miktar, neden, araç ve koşul anlamlarını yükleme bağla. Sık hata: Her “-den” ekli sözü yer tamlayıcısı sanmak.

3. Hazırlama yöntemi

   Çekimli yüklemi çerçevele. Kip ve kişi taşıyan temel yüklemi bulmadan fiilimsi ve öge çözümüne geçme. Fiilimsi için üç kanıt ara. Fiil kökü, fiilimsi eki ve cümlede isim-sıfat-zarf görevi birlikte bulunmalı. Fiilimsi grubunu genişlet. Fiilimsinin aldığı nesne ve tümleçleri de kapsayarak grubu köşeli ayraç içine al. Soruları yalnız yükleme yönelt. Özneyi, nesneyi ve tümleçleri başka bir ögeye değil temel yükleme sor. Ekten sonra anlamı denetle. Aynı durum eki neden, araç veya yer anlamı taşıyabilir; ögeyi anlam ilişkisinden doğrula.

4. Kısa cevaplar

   Fiilimsi. Kısa cevap: Kip ve kişi almaz; fiil anlamını koruyarak isim, sıfat veya zarf görevi üstlenir. Grup. Kısa cevap: Fiilimsi ve ona bağlı sözler çoğu kez cümlede tek ögedir. Merkez. Kısa cevap: Bütün öge soruları temel yükleme yöneltilir. Ek. Kısa cevap: Durum eki ipucudur; öge kararını yüklemle kurulan anlam bağı tamamlar. Edilgenlik. Kısa cevap: Edilgen cümlede işi yapan söylenmeyebilir; eylemden etkilenen sözde özne olabilir.

5. Ayrıntılı anlatım

   İsim-fiil, olumsuzluk eki ve kalıcı ad. Kimler için: “-ma/-me” gördüğü her sözcüğü isim-fiil sayanlar için. Hangi sorularda: Fiilimsi türü, fiilimsi sayısı ve ek ayrımı sorularında. Kısa cevap: İsim-fiil, fiil köküne gelen ekle eylemi adlaştırır; olumsuzluk eki fiili olumsuz yapar, kalıcı ad ise fiil anlamını artık taşımaz. “Her gün yürümek zihnimi dinlendiriyor.” cümlesinde “yürümek” eylemin adıdır ve özne görevindedir. “Yürüme, yol kaygan!” cümlesinde “-me” olumsuzluk eki ve emir anlamı taşır. Sözcük, ekine bakarak değil cümlede isim görevi üstlenip üstlenmediği ve kip/kişiyle yargı kurup kurmadığı incelenerek sınıflandırılır. “Dondurma eridi.” ve “Bahçedeki kazma paslandı.” örneklerinde sözcükler fiil kökenli olsa da belirli varlıkların kalıcı adlarıdır. Olumsuz biçime getirildiklerinde eylem anlamı üretmezler. Buna karşılık “Soruyu çözmemesi şaşırttı.” yapısında ilk “-me” olumsuzluk, sonraki “-me” isim-fiil eki olarak çözümlenir. Örnek: Erken kalkışımız herkesi şaşırttı. Açıklama: “Kalkış” eylemi -ış ekiyle isim görevine girmiştir. Örnek: Bu yemeğin içinde sarma da var. Açıklama: “Sarma” belirli bir yiyeceğin kalıcı adıdır; bağlamda fiilimsi değildir. Ek tek başına karar vermez. Kök, ek, görev ve anlam birlikte incelenmelidir. Sık hata: Olumsuz emir ekini isim-fiil eki sanmak. Sık hata: Kalıcı ad olmuş biçimlerde eylem anlamı aramak. Yanlış yaklaşım: “Kapıyı açma.” cümlesindeki “açma” isim-fiildir. Doğru yaklaşım: “Açma” olumsuz emir bildiren çekimli fiildir. Neden: Sözcük eylemi adlandırmıyor; yapılmamasını emrediyor. Sıfat-fiil, adlaşma ve kip eki ayrımı. Kimler için: “-acak, -mış, -ar” biçimlerini her yerde sıfat-fiil sayanlar için. Hangi sorularda: Sıfat-fiil, adlaşmış sıfat-fiil ve kip-fiilimsi karşılaştırmalarında. Kısa cevap: Sıfat-fiil fiil anlamını koruyarak bir ismi niteler; isim düşerse onun yerini tutabilir. Kip ekiyse çekimli fiilde temel yargıyı kurar. “Yarın gelecek konuklar için masa hazırlandı.” cümlesinde “gelecek”, “konuklar” ismini niteleyen sıfat-fiildir. “Konuklar yarın gelecek.” cümlesinde aynı biçim yüklem olmuş ve gelecek zaman eki taşımıştır. Ayırıcı ölçüt, sözcüğün bir isme bağlanması mı yoksa kip ve kişi anlamıyla yargı kurması mı olduğudur. “Yarışmayı kazananlara madalya verildi.” cümlesinde nitelenecek “yarışmacılar” ismi düşmüş, “kazananlar” adlaşmış sıfat-fiil olmuştur. Adlaşma, sözcüğün fiilimsi özelliğini yok etmez; yalnız nitelediği ismin yerine geçmesini sağlar. Örnek: Solmuş çiçekleri vazodan çıkardı. Açıklama: “Solmuş” çiçek ismini niteleyen sıfat-fiildir. Örnek: Solmuşlar yeniden canlanmaz. Açıklama: Nitelenecek isim düşmüş, sıfat-fiil adlaşmıştır. Örnek: Çiçekler kısa sürede solmuş. Açıklama: “Solmuş” öğrenilen geçmiş zamanla çekimli fiildir. Aynı ek iki görev taşıyabilir. Niteleme varsa fiilimsi, temel yargı varsa kip eki olasılığı öne çıkar. Sık hata: Kip ekiyle sıfat-fiil ekini yalnız biçime bakarak ayırmak. Sık hata: Adlaşmış sıfat-fiili çekimli fiil sanmak. Yanlış yaklaşım: “Yapacak çok işimiz var.” cümlesinde “yapacak” gelecek zamanlı yüklemdir. Doğru yaklaşım: “Yapacak”, “iş” ismini niteleyen sıfat-fiildir. Neden: Temel yüklem “var”dır; hedef sözcük isimle niteleme ilişkisi kurar. Zarf-fiilin temel yargıyla kurduğu ilişki. Kimler için: Zarf-fiil eklerini bulup anlam ilişkisini açıklayamayanlar için. Hangi sorularda: Zarf-fiil türü, anlam ilişkisi ve fiilimsi grubu sorularında. Kısa cevap: Zarf-fiil, temel yüklemi zaman, durum, neden, koşul ya da eş zamanlılık yönünden tamamlar ve yan yargı kurar. “Eve gelince beni ara.” cümlesinde arama eyleminin zamanı gelme eylemine bağlanır. “Notlarına bakmadan cevap verdi.” cümlesinde ise cevap verme eyleminin nasıl gerçekleştiği, bir işin yapılmaması üzerinden belirtilir. Ekleri tanımak başlangıçtır; asıl amaç iki eylem arasındaki ilişkiyi adlandırmaktır. Zarf-fiil çevresindeki sözlerle grup oluşturabilir: “[Dosyadaki bütün ölçümleri yeniden karşılaştırarak] hatayı buldu.” Köşeli bölüm bütünüyle temel yüklemin nasıl gerçekleştiğini açıklar ve zarf tümleci görevindedir. Grubu parçalayıp “ölçümleri”ni temel yüklemin nesnesi saymak yanlıştır. Örnek: Yağmur başlayınca oyunu durdurduk. Açıklama: Başlama, durdurmanın zamanını ve nedenini bağlama göre belirler. Örnek: Soruları dikkatle okuyarak çözdü. Açıklama: Okuma biçimi çözme eyleminin nasıl yapıldığını açıklar. Zarf-fiil grubu bölünmez. Grubun içindeki nesne ve tümleçler temel yükleme ayrı öge yapılmaz. Sık hata: Zarf-fiilin içindeki ismi temel yüklemin nesnesi saymak. Sık hata: Zaman ve neden ilişkisini bağlamdan bağımsız tek etikete indirmek. Yanlış yaklaşım: “Haritayı inceleyerek yolu buldu.” cümlesinde “haritayı” temel yüklemin nesnesidir. Doğru yaklaşım: “Haritayı inceleyerek” bütünü zarf-fiil grubu ve zarf tümlecidir. Neden: Harita, “inceleyerek” fiilimsisine bağlıdır; “buldu” yükleminin nesnesi “yolu”dur. Yüklem, gerçek özne ve sözde özne. Kimler için: Cümlenin başındaki ilk sözü özne kabul edenler için. Hangi sorularda: Yüklem, özne türü ve edilgen cümle sorularında. Kısa cevap: Önce temel yargıyı taşıyan yüklem bulunur; işi yapan ya da oluşa konu olan öge özne, edilgen cümlede eylemden etkilenen öge sözde özne olabilir. Yüklem cümlenin sonunda olmak zorunda değildir ve bir sözcükten uzun olabilir: “Ekibin asıl hedefi temiz bir ölçümdü.” cümlesinde “temiz bir ölçümdü” yüklemdir. Diğer ögeleri bulmak için sorular bu yargıya yöneltilir. “Görevli kapıyı açtı.” cümlesinde işi yapan görevli gerçek öznedir. “Kapı görevli tarafından açıldı.” cümlesinde “kapı” açma işini yapmaz, eylemden etkilenir; sözde öznedir. “Görevli tarafından” ise işi yapanı bildiren örtülü özne/tarafındanlı söz olarak değerlendirilir, doğrudan gerçek özne değildir. Örnek: Sabaha karşı dindi rüzgâr. Açıklama: Devrik cümlede yüklem “dindi”, özne “rüzgâr”dır. Örnek: Yeni köprü geçen ay hizmete açıldı. Açıklama: Edilgen yüklemde “yeni köprü” sözde öznedir. Sıra değil, yüklemle bağ belirleyicidir. Özne yüklemden sonra da gelebilir; yüklem ortada bulunabilir. Sık hata: Cümlenin ilk ögesini otomatik özne saymak. Sık hata: Edilgen cümlede sözde özneyi nesne kabul etmek. Yanlış yaklaşım: “Rapor kurulca onaylandı.” cümlesinde “rapor” nesnedir. Doğru yaklaşım: Edilgen yüklemin etkilediği “rapor” sözde öznedir. Neden: Edilgen cümlede belirtili nesne görünümündeki öge özne görevine geçebilir. Nesne ile yer tamlayıcısını ayırma. Kimler için: Durum eklerini tek başına öge etiketi sananlar için. Hangi sorularda: Belirtili-belirtisiz nesne ve yer tamlayıcısı sorularında. Kısa cevap: Nesne geçişli fiilin etkilediği varlıktır; yer tamlayıcısı yönelme, bulunma veya ayrılma ilişkisiyle yüklemi tamamlar. “Editör metni düzeltti.” cümlesinde “metni” neyi düzeltti sorusunun cevabı, belirtili nesnedir. “Editör metin düzeltti.” yapısında özne belirlendikten sonra sorulan “ne düzeltti?” sorusu belirtisiz nesneyi buldurur. “Editör metne baktı.” cümlesindeyse bakmak fiilinin yöneldiği “metne” yer tamlayıcısıdır. Durum eki önemli bir ipucudur fakat tek başına yeterli değildir. “Soğuktan titredi.” cümlesindeki “soğuktan” ayrılma yeri değil neden bildirir ve zarf tümlecidir. Fiilin anlamına ve sorunun cevabına bakılmadan yalnız “-den” ekiyle yer tamlayıcısı kararı verilmemelidir. Örnek: Araştırmacı yeni yöntemi denedi. Açıklama: “Yeni yöntemi” yüklemin etkilediği belirtili nesnedir. Örnek: Araştırmacı laboratuvara döndü. Açıklama: “Laboratuvara” yönelme bildiren yer tamlayıcısıdır. Aynı ek farklı anlam taşıyabilir. “-den” çıkış yeri, neden veya araç bildirerek farklı öge görevlerine katılabilir. Sık hata: Belirtisiz nesneyi özne bulunmadan aramak. Sık hata: Her yönelme veya ayrılma ekli sözü yer tamlayıcısı saymak. Yanlış yaklaşım: “Heyecandan konuşamadı.” cümlesinde “heyecandan” yer tamlayıcısıdır. Doğru yaklaşım: “Heyecandan” yüklemin nedenini bildiren zarf tümlecidir. Neden: Bir yerden çıkışı değil, konuşamamanın sebebini açıklar. Zarf tümleci, ara söz ve fiilimsi grubu. Kimler için: Uzun söz gruplarını sözcük sözcük ögelere bölenler için. Hangi sorularda: Zarf tümleci, ara söz ve fiilimsi grubunun öge görevi sorularında. Kısa cevap: Zaman, durum, miktar, neden, araç ve koşul bildiren sözler zarf tümleci olabilir; fiilimsi grubu cümlede tek öge kabul edilir. “Dün akşam sessizce çalıştı.” cümlesinde “dün akşam” zaman, “sessizce” durum bildiren iki zarf tümlecidir. “Bu işi dikkatle tamamladı.” örneğinde “dikkatle” eylemin nasıl yapıldığını bildirir; “arkadaşıyla tamamladı” sözündeyse birliktelik/araç anlamı bağlama göre zarf tümleci olarak değerlendirilir. Ara söz, kendinden önceki ögeyi açıklar ve o ögeyle aynı görevdedir: “Bu dosyayı, ilk taslağı, yeniden inceledik.” cümlesinde “ilk taslağı” belirtili nesne olan “bu dosyayı” açıklar. Fiilimsi gruplarında da grup bütünlüğü korunur: “[Sabah erkenden yola çıkmak] herkesi yordu.” bölümünün tamamı öznedir. Örnek: Sabah erkenden yola çıkmak herkesi yordu. Açıklama: İsim-fiil grubu bütünüyle özne görevindedir. Örnek: Bu yöntemi, en güvenli seçeneği, uygulayacağız. Açıklama: Ara söz kendinden önceki belirtili nesneyi açıklar ve aynı öge değerindedir. Öge sınırı anlam grubunun sınırıdır. Bir grubun içindeki her sözcüğe ayrı öge adı verilmez. Sık hata: Fiilimsi grubunun iç ögelerini temel cümleye taşımak. Sık hata: Ara sözü bağımsız ve farklı bir öge saymak. Yanlış yaklaşım: “Planı dikkatle inceleyerek karar verdi.” cümlesinde “planı” temel yüklemin nesnesidir. Doğru yaklaşım: “Planı dikkatle inceleyerek” bütünü zarf tümlecidir. Neden: “Planı” sözü “inceleyerek” fiilimsisine bağlıdır.

6. Çalışma yöntemi

   Temel yüklemi bul. 1. adım: Kip ve kişi taşıyan yargıyı veya ek-fiilli isim yüklemini çerçevele. Fiilimsileri üç kanıtla doğrula. 2. adım: Fiil kökü, fiilimsi eki ve isim-sıfat-zarf görevini birlikte göster. Grupları köşeli ayraçla birleştir. 3. adım: Fiilimsinin aldığı nesne ve tümleçleri grubun içinde tut. Ögeleri yükleme sor. 4. adım: Özne, nesne, yer ve zarf tümleci sorularını sırayla yalnız temel yükleme yönelt. Ek-anlam kontrolü yap. 5. adım: Durum ekinin yer mi, neden mi, araç mı bildirdiğini yüklemin anlamıyla doğrula.

7. Sık sorulanlar

   Soru: Fiilimsi çekimli fiil sayılır mı? Cevap: Hayır. Fiilimsi fiil anlamını korur ancak kip ve kişi ekiyle temel yargı kurmaz; isim, sıfat veya zarf görevi üstlenir. Soru: Her “-ma/-me” eki isim-fiil midir? Cevap: Hayır. Olumsuzluk eki, isim-fiil eki veya kalıcı adın parçası olabilir. Kök, görev ve cümledeki anlam birlikte incelenir. Soru: Adlaşmış sıfat-fiil fiilimsi özelliğini kaybeder mi? Cevap: Hayır. Nitelediği isim düşmüş olsa da fiil anlamını ve sıfat-fiil yapısını korur; yalnız isim görevine geçer. Soru: Ögeleri bulmaya neden yüklemden başlanır? Cevap: Özne, nesne ve tümleçlerin görevleri temel yargıyla kurdukları ilişkiye göre belirlenir; yanlış yüklem bütün çözümü değiştirir. Soru: “-den” ekli her söz yer tamlayıcısı mıdır? Cevap: Hayır. Çıkış yeri bildirebilir; fakat neden veya araç anlamı taşıdığında zarf tümleci olabilir. Soru: Fiilimsi grubunun içindeki nesne ayrı öge midir? Cevap: Temel cümle açısından hayır. Nesne fiilimsiye bağlıdır; fiilimsi grubu bütünü temel yükleme göre tek öge olur.

8. Dikkat listesi

   Fiilimsi ekleri yapım ekidir; fiilimsiler kip ve kişi ekiyle çekimli fiil olmaz. “-ma/-me” hem olumsuzluk hem isim-fiil eki olabilir; görev ve anlam denetlenmelidir. Sıfat-fiil ekleri bazı kip ekleriyle aynı biçimdedir; niteleme ilişkisi aranmalıdır. Kalıcı ad olmuş biçimler fiil anlamını kaybettiği için her zaman fiilimsi sayılmaz. Fiilimsi grubu ve ona bağlı sözler cümlede tek öge kabul edilir. Diğer ögeler bulunmadan önce temel yüklem belirlenmelidir. Belirtisiz nesneyi bulurken “ne?” sorusundan önce özne belirlenmelidir. Edilgen cümlede eylemden etkilenen sözde özne, gerçek işi yapan ise örtülü özne olabilir. Durum eki tek başına öge adı vermez; yüklemle kurulan anlam bağı incelenir.

9. Bölüm 9

   Şimdi konuyu ölç. Hızlı kontrol testini çöz; sonuç ekranında yalnız puanını değil, hangi hata türlerine dönmen gerektiğini de gör. Hızlı kontrolü çöz.