Düşünceyi Geliştirme Yolları Konu Anlatımı

Rehberli anlatımda söylenen yönlendirmeler dâhil tam metin. Düşünme araları sessizdir.

1. Giriş

   Bir yazar ana düşüncesini yalnız ileri sürmekle yetinmez; onu anlaşılır, somut veya inandırıcı hâle getirmek için çeşitli araçlar kullanır. Kavramın ne olduğunu söyleyebilir, örnek verebilir, iki durumu karşılaştırabilir, uzman görüşüne başvurabilir, benzetme yapabilir ya da ölçülebilir veriler sunabilir. Bunlar düşünceyi geliştirme yollarıdır. Düşünceyi geliştirme yolu ile anlatım biçimi aynı düzeyde değildir. Açıklayıcı bir paragraf tanımlama ve örneklemeyi, tartışmacı bir paragraf karşılaştırma ve tanık göstermeyi birlikte kullanabilir. Anlatım biçimi metnin genel amacını; geliştirme yolu ise düşünceyi taşıyan kanıt veya açıklama aracını gösterir. Güvenilir çözüm için yalnız yöntemin adına değil metindeki işlevine bakılır. Her sayı sayısal veri değildir, her alıntı tanık gösterme sayılmaz, “gibi” bulunan her cümle düşünceyi geliştiren benzetme olmayabilir. Araç, ana yargıyı gerçekten destekliyor mu sorusu son kararı verir.

2. Konu özeti

   Tanımlama. Anahtar yaklaşım: “Bu kavram nedir?” sorusuna ayırt edici özelliklerle cevap veren bölümü bul. Sık hata: Her açıklama cümlesini tanım saymak. Örneklendirme. Anahtar yaklaşım: Genel yargının kapsamına giren somut bir durum aranır. Sık hata: Tekil her olayı örnek kabul etmek. Karşılaştırma. Anahtar yaklaşım: En az iki unsurun aynı ölçütte benzerlik veya farkını belirle. Sık hata: Yan yana anılan iki varlığı karşılaştırılmış sanmak. Tanık gösterme. Anahtar yaklaşım: Görüşü destekleyen kişinin alanla ilişkisini ve sözün kanıt işlevini kontrol et. Sık hata: Tırnak içindeki her sözü tanık saymak. Benzetme ve sayı. Anahtar yaklaşım: Benzetmede ortak özellik, sayısal veride ölçülebilir kanıt aranır. Sık hata: Tarih ve sıra numarasını kanıtlayıcı veri kabul etmek.

3. Hazırlama yöntemi

   Ana düşünceyi bul. Önce yazarın desteklemek istediği temel yargıyı kısa bir cümleyle yaz. Destek cümlesini ayır. Hangi cümlenin tanıttığını, somutlaştırdığını, kıyasladığını veya kanıt sunduğunu belirle. Yöntemin koşulunu denetle. Örnekte genelden özele, karşılaştırmada ortak ölçüte, tanıkta güvenilir görüşe bak. İşlevi cümleyle açıkla. “Yazar bu yolu ... düşüncesini desteklemek için kullanmıştır.” ifadesini tamamla.

4. Kısa cevaplar

   Tanım. Kısa cevap: Kavramın ne olduğunu, onu benzerlerinden ayıran özelliklerle açıklar. Örnek. Kısa cevap: Genel düşüncenin gerçek veya tasarlanmış somut bir görünümünü verir. Karşılaştırma. Kısa cevap: İki unsuru aynı ölçüt üzerinde benzerlik veya farklılıkla ilişkilendirir. Tanık. Kısa cevap: Düşünceyi alanla ilişkili bir kişinin görüşüyle destekler. Veri. Kısa cevap: Ölçülebilir sayı, oran veya sonuçla yargının dayanağını görünür kılar.

5. Ayrıntılı anlatım

   Anlatım biçimi ile geliştirme yolunu ayırma. Kimler için: Açıklama ile tanımlamayı, tartışma ile karşılaştırmayı aynı kavram sananlar için. Hangi sorularda: Bir soruda hem anlatım özelliği hem düşünceyi geliştirme yolu seçenekleri bulunduğunda. Kısa cevap: Biçim metnin genel amacıdır; geliştirme yolu bu amacı gerçekleştirmek için kullanılan yerel araçtır. “Kent ısı adası, yapılaşmış alanların çevresine göre daha sıcak olması durumudur.” cümlesi tanımlamadır. Bu cümleyi içeren paragraf kavramı öğretmeyi amaçlıyorsa açıklayıcı anlatım baskın olabilir. Tanımlama tek bir aracın, açıklama ise bütün metnin işidir. Tartışmacı bir paragraf, iki ulaşım modelini karşılaştırıp bir uzman görüşüyle kendi savını destekleyebilir. Burada tartışma genel anlatım biçimi; karşılaştırma ve tanık gösterme düşünceyi geliştiren yollardır. Örnek: Bir kavramı tanıtıp ardından iki örnek veren öğretici paragraf. Açıklama: Baskın biçim açıklama; geliştirme yolları tanımlama ve örneklendirmedir. Örnek: Yaygın görüşe karşı iki kent modelini kıyaslayan deneme. Açıklama: Baskın biçim tartışma; kullanılan yollardan biri karşılaştırmadır. Soru düzeyini kontrol et. “Nasıl anlatıyor?” genel biçimi; “düşünceyi neyle destekliyor?” geliştirme yolunu sorar. Sık hata: Tanımlama görüldüğünde anlatım biçimine de “tanımlama” demek. Sık hata: Örneklemeyi açıklayıcı anlatımın eş anlamlısı sanmak. Yanlış yaklaşım: Tanımlama bir anlatım biçimidir. Doğru yaklaşım: Tanımlama, farklı anlatım biçimlerinde kullanılabilen geliştirme yoludur. Neden: Metnin amacı ile amacı gerçekleştiren araç farklı düzeylerdir. Tanımlama ve örneklendirme. Kimler için: Kavram hakkında verilen her bilgiyi tanım, her tekil cümleyi örnek sayanlar için. Hangi sorularda: Genel yargının nasıl somutlaştırıldığını veya kavramın nasıl açıklandığını soran parçalarda. Kısa cevap: Tanımlama kavramın ne olduğunu söyler; örnekleme genel düşüncenin kapsamına giren somut bir durum gösterir. İyi tanım, kavramı benzerlerinden ayıran özelliği içerir. “Cep parkı küçük bir yeşil alandır.” ifadesi eksik kalabilir; “yoğun yapı arasında, kısa süreli dinlenme için düzenlenen küçük kamusal yeşil alan” açıklaması kavramın işlevini ve bağlamını da verir. Örneklendirmede önce açık ya da örtük genel bir düşünce bulunur. “Bazı gündelik nesneler bir dönemin alışkanlıklarını saklar. Eski otobüs biletleri buna örnektir.” yapısında bilet, genel yargıyı görünür kılar. Tekil olay kendi başına anlatılıyorsa mutlaka örnekleme değildir. Örnek: “Mikroiklim, sınırlı bir alanın çevresinden farklılaşan yerel iklim koşullarıdır.”. Açıklama: Kavram ayırt edici özelliklerle tanımlanır. Örnek: “Mahalle belleğini küçük izler taşır; duvar yazıları ve eski dükkân tabelaları gibi.”. Açıklama: Somut örnekler genel düşünceyi görünür kılar. Örnek, düşüncenin yerine geçmez. Örneğin hangi genel yargıyı desteklediği açıkça kurulabilmelidir. Sık hata: “Örneğin” sözü yoksa örneklendirme olmadığını düşünmek. Sık hata: Her “-dır” ekli cümleyi eksiksiz tanım saymak. Yanlış yaklaşım: Bir kişi adı geçen her cümle örnektir. Doğru yaklaşım: Kişi veya durum, genel düşünceyi somutlaştırıyorsa örnekleme vardır. Neden: Tekil unsurun metindeki işlevi belirleyicidir. Karşılaştırma ve benzetme. Kimler için: “Gibi” bulunan her cümleyi karşılaştırma veya yan yana anılan her unsuru kıyaslama sananlar için. Hangi sorularda: Benzerlik, farklılık ve soyut düşünceyi somutlaştırma işlevlerinin sorgulandığı parçalarda. Kısa cevap: Karşılaştırma iki unsuru aynı ölçütte değerlendirir; benzetme bir unsurun özelliğini başka bir unsur aracılığıyla görünür kılar. “Yeni rota eskisine göre daha kısa fakat daha eğimli.” cümlesinde iki rota uzunluk ve eğim ölçütlerinde karşılaştırılır. Karşılaştırma için “daha” sözü şart değildir; “İki model de bakım kolaylığı sağlar.” cümlesi benzerlik üzerinden kıyaslama yapar. “Kent belleği, katman katman biriken bir tortu gibidir.” cümlesinde bellek ile tortu aynı ölçütte yarışmaz; soyut birikme özelliği somut bir görüntüyle açıklanır. Bu nedenle yöntem benzetmedir. Örnek: Basılı harita, dijital haritaya göre bağlantısız ortamda daha güvenilirdir. Açıklama: İki araç bağlantısız kullanım ölçütünde karşılaştırılır. Örnek: Bir arşiv, geçmişin seslerini saklayan büyük bir kulak gibidir. Açıklama: Arşivin işlevi kulağın duyma ve saklama çağrışımıyla somutlaştırılır. Ortak ölçüt mü, açıklayıcı benzerlik mi? İki unsur değerlendiriliyorsa karşılaştırma; biri ötekiyle görünür kılınıyorsa benzetme baskındır. Sık hata: İki unsurun yalnız yan yana anılmasını karşılaştırma saymak. Sık hata: “Gibi” edatının her kullanımını düşünceyi geliştiren benzetme kabul etmek. Yanlış yaklaşım: “Bu model öteki kadar sessizdir.” benzetmedir. Doğru yaklaşım: Bu cümle iki modeli sessizlik ölçütünde karşılaştırır. Neden: Amaç birini ötekiyle somutlaştırmak değil ortak ölçütte kıyaslamaktır. Tanık gösterme ve sayısal verilerden yararlanma. Kimler için: Her alıntıyı tanık, içinde sayı bulunan her cümleyi kanıt sayanlar için. Hangi sorularda: Bir düşüncenin otorite görüşü veya ölçülebilir sonuçlarla desteklendiği parçalarda. Kısa cevap: Tanıkta alanla ilişkili kişinin görüşü savı destekler; sayısal veride ölçü, oran veya sonuç yargıya kanıt sağlar. Tanık göstermede sözün kime ait olduğu ve o kişinin savla ilişkisi önemlidir. Bir karakterin gündelik konuşmasını tırnak içinde vermek alıntıdır fakat düşünceyi güvenilir görüşle desteklemiyorsa tanık gösterme değildir. Unvan tek başına da yetmez; söz, ana yargıya dayanak olmalıdır. Sayısal veri, yalnız rakam görmek değildir. “Müze 1998’de açıldı.” tarih bildiren nesnel bilgidir. “Ziyaretçi sayısı üç yılda yüzde kırk arttı.” ifadesi ise değişimi ölçerek yargıyı destekleyebilir. Sayının metindeki kanıt işlevi aranmalıdır. Örnek: Bir koruma uzmanının, düzenli bakımın büyük onarımdan daha az kaynak tükettiğini belirten görüşü. Açıklama: Alanla ilişkili kişinin sözü bakım savını destekliyorsa tanık gösterme vardır. Örnek: Gölgelendirilen duraklarda yüzey sıcaklığının ortalama altı derece daha düşük ölçülmesi. Açıklama: Ölçülebilir fark, gölgelendirmenin etkisine sayısal dayanak sunar. Alıntı biçim, tanık işlevdir. Tırnak kullanılması değil, görüşün düşünceyi güvenilir biçimde desteklemesi önemlidir. Sık hata: Tarih, sıra veya kapı numarasını sayısal kanıt saymak. Sık hata: Kaynağı belirsiz özlü sözü tanık gösterme kabul etmek. Yanlış yaklaşım: Tırnak içindeki her söz tanık göstermedir. Doğru yaklaşım: Söz, alanla ilişkili bir kişinin görüşü olarak ana düşünceyi desteklemelidir. Neden: Bir diyalog da tırnakla aktarılabilir fakat kanıt işlevi taşımayabilir. Karma metinde yöntemleri ve işlevlerini bulma. Kimler için: İlk gördüğü yöntemi seçip diğer kanıtları veya “yoktur” kökünü kaçıranlar için. Hangi sorularda: Birden çok geliştirme yolunun birlikte kullanıldığı ve yöntemlerin işlevinin sorulduğu parçalarda. Kısa cevap: Ana yargıyı yaz, her destek cümlesini ayrı incele ve hangi aracın hangi kısmı güçlendirdiğini göster. Bir paragraf önce “yürünebilirlik” kavramını tanımlayabilir, iki mahalleyi karşılaştırabilir ve ölçülen yaya sayısını verebilir. Bu yöntemlerin biri diğerini geçersiz kılmaz; her biri aynı yargının farklı yönünü destekler. Olumsuz köklü soruda yöntem adlarını işaretlemek yeterli değildir. Metinde kişi sözü bulunsa bile bu söz ana düşünceye kanıt değil yalnız olayın parçasıysa tanık gösterme yoktur. Her yöntemin biçimsel izi kadar işlevi de denetlenir. Örnek: Kavram tanımı, iki örnek ve ölçüm sonucu içeren açıklama. Açıklama: Tanımlama, örneklendirme ve sayısal veriden birlikte yararlanılabilir. Örnek: İki yöntemi kıyaslayıp bir uzmanın gerekçeli görüşüne başvuran tartışma. Açıklama: Karşılaştırma ve tanık gösterme aynı savı farklı biçimlerde destekler. Yöntemi işlev cümlesiyle kanıtla. “Bu veri, ... yargısının ölçülebilir dayanağıdır.” gibi açıklama yanlış eşleşmeyi önler. Sık hata: Parçadaki ilk yöntemi tek yöntem sanmak. Sık hata: Olumsuz soru kökünde bulunan yöntemi cevap olarak seçmek. Sık hata: Ana düşünceyle bağlantısı olmayan ayrıntıyı geliştirme yolu kabul etmek. Yanlış yaklaşım: Parçada sayı varsa sayısal veriden mutlaka yararlanılmıştır. Doğru yaklaşım: Sayı ana yargıya ölçülebilir dayanak sağlıyorsa geliştirme yoludur. Neden: Tarih veya sıra bildiren sayı, yalnız kimlik bilgisi olabilir.

6. Çalışma yöntemi

   Ana yargıyı yaz. 1. adım: Yazarın desteklemek istediği düşünceyi tek cümleyle belirle. Destek bölümlerini ayır. 2. adım: Tanım, somut örnek, kıyas, kişi görüşü, benzerlik ve sayıları işaretle. Koşulları doğrula. 3. adım: Karşılaştırmada ortak ölçütü, tanıkta kaynak ilişkisini, sayıda kanıt işlevini kontrol et. Birden çok yöntemi tara. 4. adım: İlk bulgudan sonra kalan cümleleri de bağımsız olarak incele. İşlevi açıkla. 5. adım: Her yöntemin ana düşünceyi nasıl anlaşılır veya inandırıcı kıldığını söyle.

7. Sık sorulanlar

   Soru: Tanımlama ile açıklama arasındaki fark nedir? Cevap: Tanımlama kavramın ne olduğunu belirleyen bir geliştirme yoludur; açıklama ise bütün metnin bilgi verme amacı taşıyan anlatım biçimidir. Soru: “Örneğin” sözü olmadan örneklendirme yapılabilir mi? Cevap: Evet. Genel düşünceyi somutlaştıran kişi, olay veya durum işlev bakımından örnek olabilir. Soru: “Gibi” geçen her cümlede benzetme var mıdır? Cevap: Hayır. “Onun gibi çalıştı” karşılaştırma da olabilir. Bir varlığın özelliği başka varlıkla somutlaştırılıyorsa benzetme vardır. Soru: Alıntı ile tanık gösterme aynı şey midir? Cevap: Hayır. Alıntı sözün aktarılma biçimidir; tanık göstermede alanla ilişkili kişinin görüşü ana düşünceyi destekleyen kanıt olur. Soru: Yıl ve tarih sayısal veri sayılır mı? Cevap: Tek başına tarih veya numara genellikle kimlik bilgisidir. Sayısal veri, yargıyı ölçülebilir sonuç, oran veya karşılaştırmayla destekler.

8. Dikkat listesi

   Anlatım biçimi genel amaç, düşünceyi geliştirme yolu yerel araçtır. Tanımlama kavramı benzerlerinden ayıran özelliklerle açıklar. Örnekleme için somut unsurun genel yargıyı desteklemesi gerekir. Karşılaştırmada en az iki unsur ve ortak ölçüt bulunur. Her alıntı tanık gösterme değildir. Her rakam sayısal veri işlevi taşımaz. Bir paragrafta birden çok geliştirme yolu birlikte kullanılabilir.

9. Bölüm 9

   Şimdi konuyu ölç. Hızlı kontrol testini çöz; sonuç ekranında yalnız puanını değil, hangi hata türlerine dönmen gerektiğini de gör. Hızlı kontrolü çöz.