Anlatım Bozuklukları Konu Anlatımı

Rehberli anlatımda söylenen yönlendirmeler dâhil tam metin. Düşünme araları sessizdir.

1. Giriş

   Anlatım bozukluğu sorusu, kulağa yabancı gelen cümleyi seçme işi değildir. Bir cümlenin bozuk sayılabilmesi için anlamın gereksiz tekrar, yanlış sözcük, çelişki, mantık kusuru veya belirsizlik yüzünden zarar görmesi ya da yapının öge, uyum, tamlama, çatı ve fiilimsi bakımından kurala aykırı olması gerekir. Sağlam çözüm, kusuru adlandırmanın yanında cümleyi en az değişiklikle düzeltebilmeyi de gerektirir. Anlama dayalı bozukluklarda önce sözcüklerin cümleye kattığı anlam denetlenir. Bir sözcük çıkarıldığında anlam değişmiyorsa gereksizlik; bir sözcük bağlamdaki kavramı karşılamıyorsa yanlış kullanım; aynı yargıda kesinlik ile olasılık yan yana geliyorsa çelişki düşünülebilir. Olayların doğal sırası, kapsam ilişkisi ve deyimlerin kalıplaşmış biçimi de bu aşamada sınanır. Yapıya dayalı bozukluklarda cümle yüklem merkezli çözümlenir. Bağlaçla birleştirilen yargılar ayrı ayrı okunur; her yüklemin öznesi, nesnesi ve istediği durum ekli tümleç yeniden kurulur. Ardından özne-yüklem kişi uyumu, etken-edilgen çatı ve fiilimsi eklerinin paralelliği kontrol edilir. Böylece yalnız “bir tuhaflık var” denmez; bozukluğun yeri ve onarım biçimi kanıtlanır.

2. Konu özeti

   Gereksiz sözcük. Anahtar yaklaşım: Şüpheli sözü sil; temel anlam ve ilişki değişmiyorsa tekrar olabilir. Sık hata: Yakın anlamlı her sözcüğü gereksiz saymak. Yanlış sözcük. Anahtar yaklaşım: Sözcüğün bağlamdaki kavramı ve birlikte kullanıldığı sözleri karşılayıp karşılamadığına bak. Sık hata: Yazım yanlışıyla anlam yanlışını karıştırmak. Çelişki ve mantık. Anahtar yaklaşım: Kesinlik derecesini, kapsamı ve olay sırasını bir zaman çizgisinde denetle. Sık hata: Bilgi yanlışını doğrudan anlatım bozukluğu sanmak. Yer ve açıklık. Anahtar yaklaşım: Belirteci etkilediği sözün yanına taşı; zamirin tek bir gönderimi olduğundan emin ol. Sık hata: Her iki anlamlı sözcüğü bağlamdan bağımsız biçimde bozuk saymak. Öge eksikliği. Anahtar yaklaşım: Bağlı yargıları ayır ve her yüklemin istediği ögeleri tek tek tamamla. Sık hata: Bir ögenin iki yükleme de aynı biçimde bağlanacağını varsaymak. Uyum ve paralellik. Anahtar yaklaşım: Kişi, çatı, tamlayan, tümleç ve fiilimsi eklerini eş yapılar arasında karşılaştır. Sık hata: Yalnız son yüklemi inceleyip ilk yargının yapısını atlamak.

3. Hazırlama yöntemi

   Cümleyi iki katmanda oku. İlk okumada iletilen anlamı, ikinci okumada ögeler ile eklerin kurduğu yapıyı denetle. Silme testi uygula. Gereksiz olduğundan kuşkulandığın sözcüğü çıkar; anlam kaybı yoksa tekrar kanıtı güçlenir. Yargıları ayır. “Ve, ama, ancak” çevresindeki bölümleri ayrı cümlelere dönüştürüp eksik ögeyi görünür kıl. İstem çizelgesi kur. Her fiilin kimi, neyi, kime, kimden gibi hangi tümleci istediğini ayrı ayrı yaz. En küçük onarımı yap. Cümlenin hedef anlamını koruyan en az sözcük veya ek değişikliğiyle bozukluğu gider.

4. Kısa cevaplar

   Kanıt. Kısa cevap: Bozukluğu bulmak yetmez; nedenini ve en küçük düzeltmeyi gösterebilmelisin. Silme. Kısa cevap: Bir söz çıkarıldığında anlam değişmiyorsa gereksizlik olasılığını incele. Bağlam. Kısa cevap: Sözcük seçimini sözlük anlamının yanında cümledeki eş dizim belirler. Ayrıştırma. Kısa cevap: Bağlı ve sıralı cümleleri bağımsız yargılar hâlinde okuyarak öge eksikliğini bul. Paralellik. Kısa cevap: Ortak özne, tamlayan veya tümleç kullanımı iki yapıda da dil bilgisel olarak mümkün olmalıdır.

5. Ayrıntılı anlatım

   Gereksiz ve yanlış anlamda kullanılan sözcükler. Kimler için: Yakın anlamlı sözcükleri otomatik olarak gereksiz sayan veya sözcük seçimini yalnız sözlük anlamıyla değerlendirenler için. Hangi sorularda: Gereksiz sözcük, yanlış sözcük, deyim ve eş dizim sorularında. Kısa cevap: Gereksizlik silme testiyle, yanlış kullanım ise hedef kavram ile seçilen sözcük arasındaki uyumsuzlukla kanıtlanır. “Soruyu yeniden bir daha okudu.” cümlesinde “yeniden” ve “bir daha” aynı tekrar anlamını taşır; biri çıkarılınca ileti değişmez. Buna karşılık “İnce ayrıntıları not etti.” cümlesinde “ince”, ayrıntının dikkat çekmeyen niteliğini belirtebilir; yakın anlamlı görünmesi tek başına gereksizlik kanıtı değildir. Sözcüklerin cümlede üstlendiği anlam payı ayrı ayrı ölçülmelidir. Yanlış sözcük kullanımında cümle çoğu kez dil bilgisi bakımından düzgündür fakat seçilen kelime hedef kavrama uymaz. “Yağmur ihtimalini küçümsemeyelim.” denebilir; “Yağmur ihtimalini küçültmeyelim.” denirse olasılığa fiziksel boyut kazandırılmış olur. Deyimler de kalıplaşmış birimlerdir: “göz ardı etmek” yerine “göz altı etmek” demek, benzer sesli sözleri birbirine karıştırır. Örnek: Dosyayı ilk kez yeni açtım. Açıklama: “İlk kez” zaten yenilik bildirir; hedef anlama göre “yeni” gereksizdir. Örnek: Bu önlem kazaların sayısını seyreltmiştir. Açıklama: “Seyreltmek” yoğunluğu azaltmayı anlatır; sayısal azalma için “azaltmıştır” seçilmelidir. Yakınlık, eşitlik değildir. İki yakın anlamlı söz cümleye farklı derece veya bakış katıyorsa ikisi de gerekli olabilir. Sık hata: Aynı kavram alanındaki iki sözcüğü bağlamı sınamadan gereksiz saymak. Sık hata: Anlatım bozukluğunu yalnızca yazım veya noktalama yanlışıyla açıklamak. Yanlış yaklaşım: Toplantı yaklaşık iki saat kadar sürdü. Doğru yaklaşım: Toplantı yaklaşık iki saat sürdü. Neden: “Yaklaşık” ile “kadar” aynı belirsiz ölçüyü yineler. Anlam çelişkisi, mantık ve sıralama. Kimler için: Kesinlik-olasılık derecelerini veya olaylar arasındaki kapsam ve zaman ilişkisini gözden kaçıranlar için. Hangi sorularda: Çelişen söz, mantık hatası ve sıralama yanlışlığı sorularında. Kısa cevap: Yargının olasılık derecesi tek olmalı; olaylar kapsam, önem ve zaman bakımından tutarlı bir düzen kurmalıdır. “Bu sonuç kesinlikle tahmin edilmiş olabilir.” cümlesinde “kesinlikle” kesinlik, “olabilir” olasılık bildirir ve aynı yargıya farklı doğruluk dereceleri yükler. Ancak “Kesin olan şu: Yarın yağmur yağabilir.” cümlesinde kesinlik, yağmurun yağmasına değil konuşanın bildirdiği çerçeveye bağlanabilir. Bu yüzden çelişen sözlerin gerçekten aynı yargıyı belirleyip belirlemediği incelenmelidir. Mantık kusurunda sözcüklerin anlamı tek tek doğru olsa da ilişkileri bozulur. “Üçüncü olan sporcu bütün rakiplerini geçti.” cümlesinde “bütün” kapsamı sonuçla uyuşmaz. “Fırını açtı, hamuru yoğurdu ve ekmeği pişirdi.” cümlesinde ise doğal zaman sırası bozulmuştur. Cümleyi küçük bir olay çizgisine dönüştürmek kusuru görünür kılar. Örnek: Sanırım bu karar mutlaka değişecek. Açıklama: “Sanırım” olasılık, “mutlaka” kesinlik bildirdiği için aynı yargıda çatışır. Örnek: Romanı yayımladıktan sonra son bölümünü yazdı. Açıklama: Olağan süreçte son bölüm yayımdan önce yazılmalıdır; zaman sırası tutarsızdır. Aynı yargıyı mı belirtiyor? Kesinlik ve olasılık sözleri farklı yargılara bağlanıyorsa her zaman çelişki oluşmaz. Sık hata: Gerçek dünyadaki her sıra dışı bilgiyi dilsel mantık bozukluğu saymak. Sık hata: Kesinlik ve olasılık belirteçlerinin bağlandığı yargıyı ayırmadan karar vermek. Yanlış yaklaşım: Takım ikinci sırada yer alarak tüm rakiplerini geride bıraktı. Doğru yaklaşım: Takım ikinci sırada yer alarak rakiplerinin çoğunu geride bıraktı. Neden: İkinci sıradaki takım bir rakibinin gerisindedir; “tüm” kapsamı sonucu aşar. Sözcüğün yeri, anlam açıklığı ve kalıplaşmış sözler. Kimler için: Belirtecin hangi söze bağlandığını veya zamirin kimi gösterdiğini ayırt etmekte zorlananlar için. Hangi sorularda: Yanlış yerde sözcük, anlam belirsizliği, zamir gönderimi ve deyim yanlışlığı sorularında. Kısa cevap: Belirteç etkilediği söze yaklaştırılır, zamirin gönderimi adla açıklaştırılır ve deyim yerleşik biçimiyle kullanılır. “Yeni danışmana dosyayı verdim.” cümlesindeki “yeni”, danışmanın niteliğini de verme eyleminin zamanını da düşündürebilir. “Dosyayı danışmana yeni verdim.” denirse zaman; “Dosyayı yeni danışmana verdim.” denirse danışmanın niteliği öne çıkar. Yanlış yerdeki söz çoğu zaman dil bilgisel bir eksiklik değil, bağlanma alanı sorunudur. “Ayşe, Derya’ya onun sunumunu beğendiğini söyledi.” cümlesinde “onun” iki kişiden birine gönderilebilir. Hedef kişi biliniyorsa ad yeniden kullanılmalı veya cümle kurulmalıdır. Deyimlerdeyse sözcükler serbestçe değiştirilemez: “kulak vermek”, “gözden düşmek” ve “dile getirmek” gibi birimler, benzer anlamlı bir kelimeyle keyfî biçimde dönüştürülemez. Örnek: Yalnız sınıfta iki öğrenci kaldı. Açıklama: “Yalnız” sözü sınıfı mı, öğrenci sayısını mı sınırlıyor belirsizdir; hedefe göre yeri değiştirilmelidir. Örnek: Mert, Arda’ya onun kalemini bulduğunu söyledi. Açıklama: “Onun” zamiri Mert’i de Arda’yı da gösterebildiği için gönderim açık değildir. Yakınlık ilkesi. Belirteci mümkün olduğunca etkilediği sözcüğün yakınına yerleştirmek yanlış bağlanmayı azaltır. Sık hata: Bağlamın giderdiği doğal çok anlamlılığı otomatik olarak bozukluk saymak. Sık hata: Deyimi düzeltirken yerleşik yapının bir başka sözcüğünü de fark etmeden değiştirmek. Yanlış yaklaşım: Hazırlanan raporu henüz uzman inceledi. Doğru yaklaşım: Uzman, hazırlanan raporu henüz incelemedi. Neden: “Henüz” beklenen işin gerçekleşmediğini bildiren olumsuz yükleme bağlanmalıdır. Özne, nesne, tümleç ve yüklem eksikliği. Kimler için: Bağlaçla birleşen cümlelerde bir ögenin iki yükleme ortak olup olamayacağını değerlendiremeyenler için. Hangi sorularda: Öge eksikliği ve ortak öge sorularında. Kısa cevap: Yargılar ayrılır; her yükleme ayrı soru sorulur ve ortak kullanılamayan öge gerekli ekle yinelenir. “Makaleyi okudu ve notlar çıkarıldı.” cümlesinin ilk yüklemi gizli “o” öznesine, ikinci yüklemi “notlar” sözde öznesine bağlanır. Tek cümlede özne ve çatı düzeni karışır. “Makaleyi okudu ve notlar çıkardı.” biçimi ortak gizli özne kurar; “Makale okundu ve notlar çıkarıldı.” biçimi de iki edilgen yargıyı paralel hâle getirir. Fiillerin istediği ekler farklı olabilir. “Bu öneriyi destekliyor ve güveniyorum.” sözünde “desteklemek” belirtme durumlu nesne, “güvenmek” yönelme durumlu tümleç ister. “Bu öneriyi destekliyor ve bu öneriye güveniyorum.” denmelidir. Yüklem eksikliğinde de iki ad grubu tek yükleme zorla bağlanır: “Ben çayı, kardeşim kahveyi sever.” cümlesi “Ben çayı severim, kardeşim kahveyi sever.” diye tamamlanır. Örnek: Sana değer veriyor ve her zaman koruyoruz. Açıklama: “Değer vermek” için “sana”, “korumak” için “seni” gerekir; ikinci yüklemin nesnesi eksiktir. Örnek: Ben erken, arkadaşım geç geldi. Açıklama: “Geldim” yüklemi ilk yargıda eksiktir; son yüklem birinci tekil kişi öznesine ortak olamaz. Her yükleme ayrı soru. Ortak görünen sözün ekini ve anlamını her yüklemle yeniden sınamak eksik ögeyi açığa çıkarır. Sık hata: Aynı kökten gelen iki fiilin her zaman aynı durum ekli tümleci istediğini sanmak. Sık hata: Yüklem kişisini ilk özneyle ayrıca eşleştirmeden ortak yüklem kabul etmek. Yanlış yaklaşım: Seni dinliyor ve düşüncelerine katılıyorum. Doğru yaklaşım: Seni dinliyor, ben de düşüncelerine katılıyorum. Neden: İki yüklemin kişisi farklıdır; ikinci yargının öznesi açıklaştırılmalıdır. Özne-yüklem ve tamlama uyumu. Kimler için: Kişi ekini birleşik özneyle veya ortak tamlayanı farklı tamlananlarla eşleştirmekte zorlananlar için. Hangi sorularda: Kişi uyumsuzluğu, tekillik-çoğulluk ve tamlayan eksikliği sorularında. Kısa cevap: Yüklemin kişi eki birleşik öznenin kişisine; ortak tamlayan ise bağlandığı her tamlananın istediği eke uymalıdır. Birleşik öznede konuşan kişi varsa yüklem çoğunlukla birinci çoğul, ikinci kişi ile üçüncü kişi birlikteyse ikinci çoğul çekimlenir. “Ben ve Ece yarın geleceğiz.”, “Sen ve Ece yarın geleceksiniz.” biçimleri bu ilişkiyi gösterir. İnsan dışındaki çoğul özneler çoğunlukla tekil yüklemle kurulur: “Yapraklar sarardı.” Kişileştirme ve anlatım tercihi gibi özel bağlamlar ayrıca değerlendirilmelidir. Tamlama yanlışında bir söz, ek bakımından bağlanamayacağı iki tamlanana ortak edilir. “Kentin tarihî ve kültür varlıkları” sözünde “tarihî” sıfat, “kültür varlıkları” ise isim tamlamasıdır; hedef “kentin tarihî varlıkları ve kültür varlıkları” ise yapı açık kurulmalıdır. Özellikle sıfatla isim tamlamasının aynı tamlanana bağlandığı dizilerde ekler görünür biçimde denetlenmelidir. Örnek: Sen ve kuzenin bu masada oturacak. Açıklama: İkinci ve üçüncü kişiden oluşan özne için “oturacaksınız” beklenir. Örnek: Bölgenin ekonomik ve ulaşım sorunları görüşüldü. Açıklama: “Ekonomik sorunlar” sıfat tamlaması, “ulaşım sorunları” isim tamlamasıdır; ortak kurulum ilk ilişkiyi bulanıklaştırır. Kişi hiyerarşisi. Birleşik öznedeki kişi zamirlerini tek tek belirleyip yüklemin kişi ekini buna göre denetle. Sık hata: İnsan dışındaki her çoğul öznenin mutlaka çoğul yüklem istediğini düşünmek. Sık hata: Sıfat tamlaması ile isim tamlamasını aynı ek düzenine sahip sanmak. Yanlış yaklaşım: Sen ve arkadaşların bizi karşılayacak. Doğru yaklaşım: Sen ve arkadaşların bizi karşılayacaksınız. Neden: Öznede ikinci kişi bulunduğu için yüklem ikinci çoğul kişiyle uyum kurar. Çatı, tümleç ve fiilimsi paralelliği. Kimler için: Eş görevli yapıları yalnız anlama bakarak birleştiren ve ek paralelliğini atlayanlar için. Hangi sorularda: Çatı uyuşmazlığı, fiil istemi ve isim-fiil eki eksikliği sorularında. Kısa cevap: Bağlanan yüklemler aynı özne düzenini ve çatıyı korumalı; eylem adları da bağlı oldukları söze uygun eklerle paralel kurulmalıdır. “Rapor incelendi ve yöneticiye sunduk.” cümlesinde ilk yüklem edilgen, ikinci yüklem birinci çoğul kişiyle etkendir. “Raporu inceledik ve yöneticiye sunduk.” ya da “Rapor incelendi ve yöneticiye sunuldu.” biçimleri özne ile çatıyı eşler. Her etken-edilgen birlikteliği bozuk değildir; farklı özneler açıkça kurulmuşsa iki çatı bilinçli biçimde yan yana gelebilir. Fiilimsi paralelliğinde eşlenen eylemler aynı adlaştırma düzenine uymalıdır. “Düzenli çalışması ve görevlerini zamanında bitirdiği dikkat çekti.” cümlesinde “çalışması” ad, “bitirdiği” ise eksik bağlı yapı görünümündedir. “Düzenli çalışması ve görevlerini zamanında bitirmesi dikkat çekti.” biçiminde iki isim-fiil özne olarak paralel kurulur. Düzeltme yaparken yalnız eki değil fiilimsinin cümledeki görevini de korumak gerekir. Örnek: Salon temizlendi ve masaları yerleştirdik. Açıklama: İlk yargı edilgen, ikinci yargı etken ve birinci çoğul kişidir; ortak özne düzeni yoktur. Örnek: Çocuğun erken uyuması ve sabah dinç kalktığı bizi sevindirdi. Açıklama: Eşlenen yan yargılar “uyuması” ve “kalkması” biçiminde isim-fiille paralel kurulmalıdır. Çatı tek başına yasak değildir. Bozukluk, farklı çatıların aynı özne ve bağlama düzeninde açıklıksız biçimde birleştirilmesinden doğar. Sık hata: Aynı cümlede etken ve edilgen iki yüklem görülünce öznelere bakmadan bozukluk kararı vermek. Sık hata: Fiilimsi ekini düzeltirken iyelik ekini veya bağlı olduğu ana yüklemi gözden kaçırmak. Yanlış yaklaşım: Sorular çözüldü ve cevapları karşılaştırdık. Doğru yaklaşım: Soruları çözdük ve cevapları karşılaştırdık. Neden: İki yüklem etken ve ortak “biz” öznesiyle paralel hâle getirilmiştir.

6. Çalışma yöntemi

   Yargı çekirdeğini yaz. 1. adım: Yüklemleri belirle, bağlı cümleyi bağımsız küçük yargılara ayır. Anlam taraması yap. 2. adım: Tekrar, yanlış sözcük, çelişki, kapsam, sıra ve gönderim sorunlarını sırayla denetle. Öge-istemi eşleştir. 3. adım: Her yüklemin öznesini ve istediği nesne ya da durum ekli tümleci ayrı satırda göster. Paralelliği kontrol et. 4. adım: Kişi, çatı, tamlama ve fiilimsi eklerini birbirine bağlanan yapılarda karşılaştır. Düzeltmeyle doğrula. 5. adım: Hedef anlamı koruyan en küçük değişikliği yap; yeni cümlede başka bir kusur oluşmadığından emin ol.

7. Sık sorulanlar

   Soru: Her yakın anlamlı sözcük çifti gereksiz sözcük kullanımı mıdır? Cevap: Hayır. Sözcükler farklı derece, zaman veya bakış açısı katıyorsa ikisi de gerekli olabilir. Silme testi cümlenin hedef anlamı korunarak uygulanmalıdır. Soru: Bilgi yanlışlığı anlatım bozukluğu sayılır mı? Cevap: Her zaman değil. Anlatım bozukluğu dilsel anlam veya yapı ilişkisindeki kusurdur; dünyaya ilişkin yanlış bir bilgi dil bilgisel olarak düzgün kurulabilir. Soru: Zamir belirsizliği nasıl giderilir? Cevap: Zamirin gösterdiği kişi ya da varlık açık adla belirtilir veya cümle, tek bir gönderim kalacak biçimde yeniden kurulur. Soru: Öge eksikliğini en hızlı nasıl bulurum? Cevap: Bağlaçla birleşen yargıları ayır, her yükleme ayrı soru sor ve ortak görünen ögenin iki yüklemle de aynı ek ve anlamla kurulup kurulamadığını kontrol et. Soru: Etken ve edilgen yüklemler aynı cümlede bulunamaz mı? Cevap: Bulunabilir. Açıkça farklı özneler veya bilinçli bir yapı varsa sorun yoktur; açıklıksız ortak özne düzeninde çatı değişmesi bozukluk doğurabilir. Soru: Düzeltme seçenekleri arasında nasıl karar verilir? Cevap: Önce hedef anlam belirlenir; onu koruyan, bozukluğun kaynağını gideren ve yeni kusur üretmeyen en küçük değişiklik seçilir.

8. Dikkat listesi

   Yazım ve noktalama yanlışı, tek başına anlatım bozukluğu türü değildir. Yakın anlamlı iki söz, cümlede farklı anlam payları taşıyorsa gereksiz değildir. Her etken-edilgen yüklem birlikteliği bozuk değildir; özneler ve bağlama biçimi incelenmelidir. Bir sözcüğün birden çok anlama gelebilmesi, bağlam tek anlamı belirliyorsa belirsizlik oluşturmaz. Düzeltme, yazarın hedef anlamını değiştirmemeli ve gereğinden fazla sözcük eklememelidir. Fiilin istediği durum eki sözlük anlamına değil, cümledeki kullanımına göre denetlenmelidir.

9. Bölüm 9

   Şimdi konuyu ölç. Hızlı kontrol testini çöz; sonuç ekranında yalnız puanını değil, hangi hata türlerine dönmen gerektiğini de gör. Hızlı kontrolü çöz.