Anlatım Biçimleri Konu Anlatımı

Rehberli anlatımda söylenen yönlendirmeler dâhil tam metin. Düşünme araları sessizdir.

1. Giriş

   Anlatım biçimi, yazarın ne anlattığından çok okurda hangi işi gerçekleştirmek istediğini gösterir. Aynı tren garı bir metinde görünüşüyle betimlenebilir, bir yolcunun başından geçen olayla öykülenebilir, tarihçesiyle açıklanabilir veya kent yaşamındaki yeri savunularak tartışılabilir. Konu değişmezken anlatım amacı değişebilir. Bir paragrafta birden fazla biçimin izi bulunabilir. Öykünün içinde kısa bir mekân betimlemesi, açıklamanın içinde okura yöneltilmiş bir soru görülebilir. Soru “baskın” biçimi istediğinde metnin büyük bölümünü taşıyan ve yazılma amacını belirleyen biçim seçilir. Bu rehber, biçimleri anahtar sözcük ezberiyle değil işlev üzerinden ayırır. Sıfat saymak yerine görüntü oluşturma amacına, eylem saymak yerine olay zincirine, soru cümlesi aramak yerine karşı görüşle hesaplaşmaya bakılır.

2. Konu özeti

   Açıklama. Anahtar yaklaşım: Bir kavramı anlaşılır kılma ve bilgi verme amacı ara. Sık hata: Bilgi içeren her öyküyü açıklama saymak. Tartışma. Anahtar yaklaşım: Karşı çıkılan görüşü ve savunulan yeni yargıyı belirle. Sık hata: Soru cümlesi bulunan her metni tartışma sanmak. Betimleme. Anahtar yaklaşım: Varlığın ayırt edici görünüşünü okurun zihninde canlandıran ayrıntıları izle. Sık hata: Sıfat sayısını tek ölçüt yapmak. Öyküleme. Anahtar yaklaşım: Zaman içinde değişen olay, kişi ve hareket zincirini bul. Sık hata: Her eylem bildiren paragrafı öyküleme saymak. Baskın biçim. Anahtar yaklaşım: Parçanın neden yazıldığını ve çoğu cümlenin hangi işe hizmet ettiğini sor. Sık hata: Tek bir yardımcı cümleyi bütün metnin biçimi sanmak.

3. Hazırlama yöntemi

   Konuyu bir kenara yaz. Önce metnin konusunu belirle; ardından biçim kararını konudan bağımsız ver. Yazarın fiilini seç. Yazar açıklıyor mu, savunuyor mu, gösteriyor mu, yaşatıyor mu sorusunu cevapla. Metnin omurgasını bul. Bilgi, karşı görüş, görüntü veya olay zincirinden hangisinin cümleleri birbirine bağladığını belirle. Yardımcı biçimi ayır. Kısa betimleme veya örneğin ana amacı değiştirip değiştirmediğini denetle.

4. Kısa cevaplar

   Açıklama. Kısa cevap: Okurun bir konuyu öğrenmesini veya daha iyi anlamasını amaçlar. Tartışma. Kısa cevap: Bir görüşü sorgular, karşı çıkar ve okuru başka yargıya yaklaştırır. Betimleme. Kısa cevap: Varlığı ayırt edici nitelikleriyle zihinde görünür hâle getirir. Öyküleme. Kısa cevap: Kişilerin zaman içindeki eylem ve değişimlerini olay zinciriyle sunar. Karma yapı. Kısa cevap: Birden çok biçim bulunabilir; soru çoğunlukla baskın amacı sorar.

5. Ayrıntılı anlatım

   Açıklayıcı anlatım: Bilgiyi anlaşılır kılmak. Kimler için: Bilgi içeren her parçayı veya örnek verilen her metni aynı tür sayanlar için. Hangi sorularda: Kavram, süreç, neden ve işleyişin öğretildiği paragraflarda. Kısa cevap: Metin okurun “Bu nedir, nasıl işler, neden olur?” sorularını tarafsız ve düzenli bilgiyle cevaplıyorsa açıklama baskındır. Açıklayıcı anlatımın merkezinde bilgiyi düzenleme vardır. Bir kavram tanımlanabilir, bir sürecin aşamaları sıralanabilir veya iki durum arasındaki neden ilişkisi gösterilebilir. Yazarın kişisel beğenisinden çok okurun konuyu kavraması öne çıkar. Açıklama kuru olmak zorunda değildir; benzetme, örnek ve kısa olay parçaları kullanılabilir. Bu yardımcı unsurlar asıl olarak kavramı anlaşılır kılıyorsa metnin baskın biçimi değişmez. Örnek: Yağmur bahçesinin çalışma düzenini açıklayan bir paragraf. Açıklama: Suyun nasıl toplandığı ve toprağa hangi aşamalarla geçtiği anlatılırsa açıklama baskındır. Örnek: Bir arşiv belgesinin korunma aşamalarını sıralayan metin. Açıklama: Amaç süreç hakkında bilgi vermek ve aşamaları anlaşılır kılmaktır. Bilgi bulunması tek başına yetmez. Bilgi bir olayın içinde yardımcı ayrıntı olabilir; baskın amaç öğrenme sağlamaksa açıklama denir. Sık hata: Örnek kullanılan her metni yalnız örneklendirme nedeniyle açıklama saymak. Sık hata: Nesnel cümle ile açıklayıcı anlatımı aynı kavram sanmak. Yanlış yaklaşım: Parçada tarih verildiyse açıklamadır. Doğru yaklaşım: Tarih, bilgi verme amacına hizmet ediyorsa açıklamayı destekleyebilir. Neden: Tek bir veri değil, metnin bütün amacı belirleyicidir. Tartışmacı anlatım: Görüşü sorgulamak. Kimler için: Her soru cümlesini veya sert ifadeyi tartışma kanıtı sayanlar için. Hangi sorularda: Yazarın yaygın bir düşünceye itiraz ettiği ve başka yargıyı savunduğu metinlerde. Kısa cevap: Karşı görüş açık ya da sezdirilmiş biçimde veriliyor ve yazar okuru başka bir düşünceye ikna etmeye çalışıyorsa tartışma baskındır. Tartışmacı anlatımda yazar yalnız bilgi sunmaz; bir kabulü yetersiz, yanlış veya eksik bulur. “Kent meydanlarının yalnız geçiş alanı olduğu söylenir. Oysa…” biçimindeki yön değişimi, karşı görüş ile savunulan yargıyı görünür kılar. Soru cümlesi tartışmada kullanılabilir fakat zorunlu değildir. Benzer biçimde bir açıklama metni de merak uyandırmak için soru sorabilir. Tartışmanın ayırt edici yanı, okurun düşüncesini değiştirmeye yönelik görüş çatışmasıdır. Örnek: “Kısa metinlerin yüzeysel olduğu düşünülür; oysa yoğunluk uzunluktan bağımsızdır.”. Açıklama: Yaygın yargıya karşı çıkılıp yeni bir görüş savunulur. Örnek: “Her eski yapı korunmalı mı? İşlevini ve güvenliğini tartışmadan verilen bir evet, kenti dondurur.”. Açıklama: Soru, koşulsuz koruma görüşünü sorgulamak için kullanılır. Tartışmanın iki yönü vardır. Karşı çıkılan düşünce ve onun yerine savunulan yargı birlikte aranır. Sık hata: Yalnız “bence” sözüne bakarak tartışma kararı vermek. Sık hata: Karşı görüş içermeyen kişisel değerlendirmeyi tartışma sanmak. Yanlış yaklaşım: Soru işareti varsa tartışmacı anlatım vardır. Doğru yaklaşım: Tartışma için görüş çatışması ve ikna amacı gerekir. Neden: Soru, açıklama veya öykülemede de başka amaçlarla kullanılabilir. Betimleyici anlatım: Görüntüyü kurmak. Kimler için: Sıfat sayarak karar veren veya her mekân anlatımını betimleme sayanlar için. Hangi sorularda: Kişi, mekân, nesne ve atmosferin ayırt edici özellikleriyle sunulduğu parçalarda. Kısa cevap: Okur metnin sonunda bir varlığın nasıl göründüğünü, ses verdiğini veya nasıl bir atmosfer taşıdığını zihninde canlandırabiliyorsa betimleme baskındır. Betimleme, sözcüklerle görünüş kurar. Renk, ışık, biçim, doku, ses ve koku ayrıntıları bir araya gelerek varlığı başkasından ayırır. Amaç yalnız “güzel” gibi sıfat kullanmak değil, okurun zihninde seçilebilir bir görüntü oluşturmaktır. Betimlemede hareket bulunabilir. Rüzgârın perdeyi kabartması veya gölgenin duvarda uzaması görüntünün parçasıdır; bu hareketler olay zinciri ve sonuç oluşturmuyorsa metni otomatik olarak öyküleme yapmaz. Örnek: Dar avlunun kireçli duvarlarında öğle ışığının keskin lekeler oluşturması. Açıklama: Mekân ışık, yüzey ve biçim ayrıntılarıyla görünür kılınır. Örnek: Yaşlı saatçinin ince çerçeveli gözlüğü ve sürekli mürekkep bulaşmış parmakları. Açıklama: Kişi ayırt edici fiziksel ayrıntılarla tanıtılır. Hareket görmek öyküleme kanıtı değildir. Hareket yalnız görüntüyü tamamlıyorsa betimleme baskın kalabilir. Sık hata: Sıfatı çok olan her metni betimleyici saymak. Sık hata: Mekân adı geçen açıklama metnini betimlemeyle karıştırmak. Yanlış yaklaşım: Her betimlemede çok sayıda sıfat bulunmalıdır. Doğru yaklaşım: Betimlemenin ölçütü ayırt edici görüntü ve atmosfer kurmasıdır. Neden: İsim ve fiiller de güçlü bir görüntü oluşturabilir. Öyküleyici anlatım: Olayı zaman içinde ilerletmek. Kimler için: Fiil bulunan her paragrafı öyküleyici kabul edenler için. Hangi sorularda: Bir kişinin veya varlığın durumu eylemler sonucunda zaman içinde değiştiğinde. Kısa cevap: Kişi, zaman ve mekân içinde başlayan, ilerleyen ve yeni duruma ulaşan olay zinciri varsa öyküleme baskındır. Öyküleyici anlatımda zaman hareket eder. Kişi bir eyleme başlar, başka olayla karşılaşır ve paragrafın sonunda başlangıçtan farklı bir noktaya gelir. Eylemler yalnız sıralanmaz; aralarında zaman ve sonuç bağı kurulur. “Usta her sabah dükkânı açar, rafları siler.” cümlesi alışkanlık bildirir; tek başına olay örgüsü kurmayabilir. “O sabah kapıyı açınca yerde isimsiz bir paket gördü.” ifadesi ise değişimi başlatır ve öyküleme olasılığını güçlendirir. Örnek: Otobüsü kaçıran öğrencinin ara sokaklardan koşup son durakta araca yetişmesi. Açıklama: Kişi, zaman, hareket ve sonuçtan oluşan olay zinciri vardır. Örnek: Arşivde kutuyu açan araştırmacının beklemediği çizimlerle karşılaşması. Açıklama: Eylem yeni bir durum doğurur ve anlatı zaman içinde ilerler. Eylem listesi ile olay zinciri farklıdır. Öykülemede eylemler birbirini etkiler ve başlangıç durumunu değiştirir. Sık hata: Süreç açıklamasındaki işlem fiillerini olay sanmak. Sık hata: Durağan alışkanlık listesini gelişen olayla karıştırmak. Yanlış yaklaşım: Fiil çoksa metin öyküleyicidir. Doğru yaklaşım: Eylemler zaman ve sonuç bağıyla olay oluşturuyorsa metin öyküleyicidir. Neden: Bir kullanım kılavuzunda da çok fiil bulunabilir fakat amaç olay yaşatmak değildir. Karma metinde baskın anlatım biçimi. Kimler için: Parçadaki ilk belirgin tekniği görüp metnin bütün amacını gözden kaçıranlar için. Hangi sorularda: “Ağır basmaktadır”, “yararlanılmıştır” ve “yoktur” köklü sorularda. Kısa cevap: Her cümlenin metne yaptığı katkıyı sınıflandır; ana düşünceyi taşıyan ve çoğu cümleyi yöneten biçimi baskın kabul et. Bir bilim yazısı, araştırmacının laboratuvara girişini kısa bir olay olarak anlatıp ardından yöntemin nasıl çalıştığını açıklayabilir. Girişteki öyküleyici bölüm okuru konuya taşır; metnin asıl yükü işleyiş bilgisindeyse açıklama baskındır. Bir öykü, kahramanın girdiği evi birkaç cümleyle ayrıntılı biçimde gösterebilir. Betimleme atmosfer kurar; kişi hareket edip olay yeni duruma ulaşıyorsa öyküleme omurgayı taşır. Baskın biçim kararı, metinden tek bir cümle koparılarak verilmez. Örnek: Bir pazar yerinin görünüşüyle başlayıp esnafın sabah yaşadığı olayı anlatan parça. Açıklama: Görüntü giriş işlevindeyse, olay değişimi öykülemeyi baskın yapar. Örnek: Karşı görüşe kısa bir kent betimlemesiyle cevap veren deneme. Açıklama: Betimleme kanıt gibi kullanılır; görüş çatışması metni tartışmacı yapabilir. “Var” ile “baskın” aynı soru değildir. Bir biçim kısa bölümde kullanılabilir ama metnin asıl anlatma amacı başka biçime dayanabilir. Sık hata: İlk cümledeki biçimi bütün metne yaymak. Sık hata: Örnek veya benzetmeyi anlatım biçimi sanmak. Sık hata: Yardımcı betimlemeyi baskın öykülemenin yerine seçmek. Yanlış yaklaşım: Parçada betimleme varsa cevap betimlemedir. Doğru yaklaşım: Soru baskın biçimi istiyorsa metnin ana amacına bakılır. Neden: Yardımcı biçim atmosfer veya kanıt sağlarken omurgayı başka biçim taşıyabilir.

6. Çalışma yöntemi

   Konuyu belirle. 1. adım: Metnin ne hakkında olduğunu bir iki sözcükle yaz; bunu biçim cevabı sanma. Yazarın amacını sor. 2. adım: Bilgi vermek, ikna etmek, görüntü kurmak veya olay yaşatmak seçeneklerinden baskın olanı bul. Omurgayı işaretle. 3. adım: Cümleleri bilgi, görüş, görüntü ve olay işlevlerine göre sınıflandır. Yardımcı bölümü ayır. 4. adım: Kısa örnek, soru, betimleme veya olayın ana amacı değiştirip değiştirmediğini kontrol et. Cevabı gerekçelendir. 5. adım: “Bu metin ... amacıyla yazılmıştır.” cümlesini kanıtla tamamla.

7. Sık sorulanlar

   Soru: Bir paragrafta iki anlatım biçimi olabilir mi? Cevap: Evet. Önemli olan sorunun bir biçimin varlığını mı yoksa baskın biçimi mi istediğini ayırmaktır. Soru: Sıfat kullanılan her parça betimleyici midir? Cevap: Hayır. Sıfatlar açıklamada veya tartışmada da kullanılabilir; betimlemede asıl amaç ayırt edici görüntü ya da atmosfer kurmaktır. Soru: Fiil bulunan her paragraf öyküleyici midir? Cevap: Hayır. Öyküleme için eylemlerin zaman ve sonuç bağıyla bir olay değişimi oluşturması gerekir. Soru: Tartışmacı anlatımda karşı görüş açıkça yazılmalı mı? Cevap: Zorunlu değildir. Yazarın itiraz ettiği kabul metindeki “oysa, sanıldığı gibi değil” türü ifadelerden sezilebilir. Soru: Açıklama ile düşünceyi geliştirme yolları neden karışıyor? Cevap: Açıklama metnin genel anlatma amacıdır; tanımlama, örnekleme ve sayısal veri bu amacı gerçekleştirmek için kullanılan araçlardır.

8. Dikkat listesi

   Anlatım biçimi metnin konusu değil, anlatma amacıdır. Soru cümlesi tek başına tartışmacı anlatım kanıtı değildir. Sıfat sayısı betimleme kararında güvenilir tek ölçüt değildir. Her eylem dizisi olay örgüsü oluşturmaz. Bir metinde birden fazla anlatım biçimi birlikte bulunabilir. “Baskın biçim” sorusunda ana düşünceyi taşıyan yapı aranır. Tanımlama, örneklendirme ve karşılaştırma anlatım biçimi değil düşünceyi geliştirme yoludur.

9. Bölüm 9

   Şimdi konuyu ölç. Hızlı kontrol testini çöz; sonuç ekranında yalnız puanını değil, hangi hata türlerine dönmen gerektiğini de gör. Hızlı kontrolü çöz.