Tektonik Süreçler ve Kayaçlar — Kümülatif Bölüm 1–5

Kıtasal alandaki paralel normal faylar arasında çöküntü hendeği gelişiyor ve iki yandaki ölçüm noktaları uzaklaşıyor. İnceleme kaydındaki belirleyici kanıt şudur: Kabuk gerilirken bloklar ayrılıyor ve ortada rift vadisi biçimleniyor. Karar verirken yalnız anahtar sözcüğü değil, kanıtın neden-sonuç veya ölçüt ilişkisini Levha sınırı odağının sınırıyla birlikte değerlendirmek gerekir.

1. A “Kabuk gerilirken bloklar ayrılıyor ve ortada rift vadisi biçimleniyor.” kanıtı Püskürük kayaç kavramıyla açıklanır: Püskürük kayaçlar magmanın yer içinde veya lavın yüzeyde soğuyup katılaşmasıyla oluşur.
2. B “Kabuk gerilirken bloklar ayrılıyor ve ortada rift vadisi biçimleniyor.” kanıtı Tortul kayaç kavramıyla açıklanır: Tortul kayaçlar çökelme, sıkışma ve çimentolanma süreçleriyle tabakalı yapılar oluşturabilir.
3. C “Kabuk gerilirken bloklar ayrılıyor ve ortada rift vadisi biçimleniyor.” kanıtı şu yorumu doğrular: Levha hareketleri yalnız günlük hava olaylarıyla açıklanır.
4. D “Kabuk gerilirken bloklar ayrılıyor ve ortada rift vadisi biçimleniyor.” kanıtı Levha sınırı kavramıyla açıklanır: Yaklaşan, uzaklaşan ve yanal hareket eden levha sınırları farklı deprem, volkanizma ve yer şekli örüntüleri oluşturur.
5. E “Kabuk gerilirken bloklar ayrılıyor ve ortada rift vadisi biçimleniyor.” kanıtı Başkalaşım kayaç kavramıyla açıklanır: Başkalaşım kayaçları mevcut kayaçların yüksek sıcaklık ve basınç altında erimeden dönüşmesiyle oluşur.

Saha kesitinde ince koyu renkli bir kaya damarı daha yaşlı tabakaları dik açıyla kesiyor. İnceleme kaydındaki belirleyici kanıt şudur: Magma çatlağa sokulup yer altında katılaşarak tabakaları kesen bir dayk oluşturmuş. Karar verirken yalnız anahtar sözcüğü değil, kanıtın neden-sonuç veya ölçüt ilişkisini Püskürük kayaç odağının sınırıyla birlikte değerlendirmek gerekir.

1. A “Magma çatlağa sokulup yer altında katılaşarak tabakaları kesen bir dayk oluşturmuş.” kanıtı Levha sınırı kavramıyla açıklanır: Yaklaşan, uzaklaşan ve yanal hareket eden levha sınırları farklı deprem, volkanizma ve yer şekli örüntüleri oluşturur.
2. B “Magma çatlağa sokulup yer altında katılaşarak tabakaları kesen bir dayk oluşturmuş.” kanıtı Tortul kayaç kavramıyla açıklanır: Tortul kayaçlar çökelme, sıkışma ve çimentolanma süreçleriyle tabakalı yapılar oluşturabilir.
3. C “Magma çatlağa sokulup yer altında katılaşarak tabakaları kesen bir dayk oluşturmuş.” kanıtı Başkalaşım kayaç kavramıyla açıklanır: Başkalaşım kayaçları mevcut kayaçların yüksek sıcaklık ve basınç altında erimeden dönüşmesiyle oluşur.
4. D “Magma çatlağa sokulup yer altında katılaşarak tabakaları kesen bir dayk oluşturmuş.” kanıtı şu yorumu doğrular: Granit yüzey lavının aniden soğumasıyla oluşan dış püskürük kayaçtır.
5. E “Magma çatlağa sokulup yer altında katılaşarak tabakaları kesen bir dayk oluşturmuş.” kanıtı Püskürük kayaç kavramıyla açıklanır: Püskürük kayaçlar magmanın yer içinde veya lavın yüzeyde soğuyup katılaşmasıyla oluşur.

Eski bataklık alanında bitki kalıntıları oksijence fakir ortamda gömülmüş ve koyu renkli bir damar hâline gelmiş. İnceleme kaydındaki belirleyici kanıt şudur: Gömülen organik maddenin basınç ve zamanla dönüşmesi organik tortul kömür damarı oluşturmuş. Karar verirken yalnız anahtar sözcüğü değil, kanıtın neden-sonuç veya ölçüt ilişkisini Tortul kayaç odağının sınırıyla birlikte değerlendirmek gerekir.

1. A “Gömülen organik maddenin basınç ve zamanla dönüşmesi organik tortul kömür damarı oluşturmuş.” kanıtı şu yorumu doğrular: Kumtaşındaki taneleri bağlayan çimento tortul oluşuma aykırıdır.
2. B “Gömülen organik maddenin basınç ve zamanla dönüşmesi organik tortul kömür damarı oluşturmuş.” kanıtı Tortul kayaç kavramıyla açıklanır: Tortul kayaçlar çökelme, sıkışma ve çimentolanma süreçleriyle tabakalı yapılar oluşturabilir.
3. C “Gömülen organik maddenin basınç ve zamanla dönüşmesi organik tortul kömür damarı oluşturmuş.” kanıtı Püskürük kayaç kavramıyla açıklanır: Püskürük kayaçlar magmanın yer içinde veya lavın yüzeyde soğuyup katılaşmasıyla oluşur.
4. D “Gömülen organik maddenin basınç ve zamanla dönüşmesi organik tortul kömür damarı oluşturmuş.” kanıtı Başkalaşım kayaç kavramıyla açıklanır: Başkalaşım kayaçları mevcut kayaçların yüksek sıcaklık ve basınç altında erimeden dönüşmesiyle oluşur.
5. E “Gömülen organik maddenin basınç ve zamanla dönüşmesi organik tortul kömür damarı oluşturmuş.” kanıtı Levha sınırı kavramıyla açıklanır: Yaklaşan, uzaklaşan ve yanal hareket eden levha sınırları farklı deprem, volkanizma ve yer şekli örüntüleri oluşturur.

Yönlü basınca uğrayan kayaçta mika mineralleri paralel diziliyor ve kaya ince yüzeyler boyunca ayrılıyor. İnceleme kaydındaki belirleyici kanıt şudur: Minerallerin basınca dik yönde hizalanması yapraklanmalı şist dokusu oluşturuyor. Karar verirken yalnız anahtar sözcüğü değil, kanıtın neden-sonuç veya ölçüt ilişkisini Başkalaşım kayaç odağının sınırıyla birlikte değerlendirmek gerekir.

1. A “Minerallerin basınca dik yönde hizalanması yapraklanmalı şist dokusu oluşturuyor.” kanıtı şu yorumu doğrular: Şeyl yüksek sıcaklık ve basınca uğradığında değişmeden kalır.
2. B “Minerallerin basınca dik yönde hizalanması yapraklanmalı şist dokusu oluşturuyor.” kanıtı Tortul kayaç kavramıyla açıklanır: Tortul kayaçlar çökelme, sıkışma ve çimentolanma süreçleriyle tabakalı yapılar oluşturabilir.
3. C “Minerallerin basınca dik yönde hizalanması yapraklanmalı şist dokusu oluşturuyor.” kanıtı Başkalaşım kayaç kavramıyla açıklanır: Başkalaşım kayaçları mevcut kayaçların yüksek sıcaklık ve basınç altında erimeden dönüşmesiyle oluşur.
4. D “Minerallerin basınca dik yönde hizalanması yapraklanmalı şist dokusu oluşturuyor.” kanıtı Levha sınırı kavramıyla açıklanır: Yaklaşan, uzaklaşan ve yanal hareket eden levha sınırları farklı deprem, volkanizma ve yer şekli örüntüleri oluşturur.
5. E “Minerallerin basınca dik yönde hizalanması yapraklanmalı şist dokusu oluşturuyor.” kanıtı Püskürük kayaç kavramıyla açıklanır: Püskürük kayaçlar magmanın yer içinde veya lavın yüzeyde soğuyup katılaşmasıyla oluşur.

Bölgesel haritada Anadolu çevresindeki levha hareket okları, fay kuşakları ve deprem dağılışı birlikte gösteriliyor. İnceleme kaydındaki belirleyici kanıt şudur: Göreli hareket okları ile yoğun deprem kuşaklarının çakışması bölgesel tektonik ilişkiyi doğruluyor. Karar verirken yalnız anahtar sözcüğü değil, kanıtın neden-sonuç veya ölçüt ilişkisini Levha sınırı odağının sınırıyla birlikte değerlendirmek gerekir.

1. A “Göreli hareket okları ile yoğun deprem kuşaklarının çakışması bölgesel tektonik ilişkiyi doğruluyor.” kanıtı şu yorumu doğrular: Bir levha sınırının türü harita ve kesit verileri karşılaştırılmadan kesinleşir.
2. B “Göreli hareket okları ile yoğun deprem kuşaklarının çakışması bölgesel tektonik ilişkiyi doğruluyor.” kanıtı Başkalaşım kayaç kavramıyla açıklanır: Başkalaşım kayaçları mevcut kayaçların yüksek sıcaklık ve basınç altında erimeden dönüşmesiyle oluşur.
3. C “Göreli hareket okları ile yoğun deprem kuşaklarının çakışması bölgesel tektonik ilişkiyi doğruluyor.” kanıtı Levha sınırı kavramıyla açıklanır: Yaklaşan, uzaklaşan ve yanal hareket eden levha sınırları farklı deprem, volkanizma ve yer şekli örüntüleri oluşturur.
4. D “Göreli hareket okları ile yoğun deprem kuşaklarının çakışması bölgesel tektonik ilişkiyi doğruluyor.” kanıtı Tortul kayaç kavramıyla açıklanır: Tortul kayaçlar çökelme, sıkışma ve çimentolanma süreçleriyle tabakalı yapılar oluşturabilir.
5. E “Göreli hareket okları ile yoğun deprem kuşaklarının çakışması bölgesel tektonik ilişkiyi doğruluyor.” kanıtı Püskürük kayaç kavramıyla açıklanır: Püskürük kayaçlar magmanın yer içinde veya lavın yüzeyde soğuyup katılaşmasıyla oluşur.

Yatay tortul tabakalar arasına paralel biçimde sokulmuş kristalli bir kaya kütlesi gözleniyor. İnceleme kaydındaki belirleyici kanıt şudur: Magma tabakalar arasına yerleşip soğuyarak yataya yakın bir sil meydana getirmiş. Karar verirken yalnız anahtar sözcüğü değil, kanıtın neden-sonuç veya ölçüt ilişkisini Püskürük kayaç odağının sınırıyla birlikte değerlendirmek gerekir.

1. A “Magma tabakalar arasına yerleşip soğuyarak yataya yakın bir sil meydana getirmiş.” kanıtı Levha sınırı kavramıyla açıklanır: Yaklaşan, uzaklaşan ve yanal hareket eden levha sınırları farklı deprem, volkanizma ve yer şekli örüntüleri oluşturur.
2. B “Magma tabakalar arasına yerleşip soğuyarak yataya yakın bir sil meydana getirmiş.” kanıtı Tortul kayaç kavramıyla açıklanır: Tortul kayaçlar çökelme, sıkışma ve çimentolanma süreçleriyle tabakalı yapılar oluşturabilir.
3. C “Magma tabakalar arasına yerleşip soğuyarak yataya yakın bir sil meydana getirmiş.” kanıtı şu yorumu doğrular: Bazalt tabakaları yalnız deniz tabanındaki çökelmeyle oluşur.
4. D “Magma tabakalar arasına yerleşip soğuyarak yataya yakın bir sil meydana getirmiş.” kanıtı Başkalaşım kayaç kavramıyla açıklanır: Başkalaşım kayaçları mevcut kayaçların yüksek sıcaklık ve basınç altında erimeden dönüşmesiyle oluşur.
5. E “Magma tabakalar arasına yerleşip soğuyarak yataya yakın bir sil meydana getirmiş.” kanıtı Püskürük kayaç kavramıyla açıklanır: Püskürük kayaçlar magmanın yer içinde veya lavın yüzeyde soğuyup katılaşmasıyla oluşur.

Bir tabakanın altında iri, üstüne doğru gidildikçe daha ince taneler bulunuyor. İnceleme kaydındaki belirleyici kanıt şudur: Akıntı enerjisinin azalması iri tanelerin önce, ince tanelerin sonra çökmesine yol açmış. Karar verirken yalnız anahtar sözcüğü değil, kanıtın neden-sonuç veya ölçüt ilişkisini Tortul kayaç odağının sınırıyla birlikte değerlendirmek gerekir.

1. A “Akıntı enerjisinin azalması iri tanelerin önce, ince tanelerin sonra çökmesine yol açmış.” kanıtı Püskürük kayaç kavramıyla açıklanır: Püskürük kayaçlar magmanın yer içinde veya lavın yüzeyde soğuyup katılaşmasıyla oluşur.
2. B “Akıntı enerjisinin azalması iri tanelerin önce, ince tanelerin sonra çökmesine yol açmış.” kanıtı Levha sınırı kavramıyla açıklanır: Yaklaşan, uzaklaşan ve yanal hareket eden levha sınırları farklı deprem, volkanizma ve yer şekli örüntüleri oluşturur.
3. C “Akıntı enerjisinin azalması iri tanelerin önce, ince tanelerin sonra çökmesine yol açmış.” kanıtı Tortul kayaç kavramıyla açıklanır: Tortul kayaçlar çökelme, sıkışma ve çimentolanma süreçleriyle tabakalı yapılar oluşturabilir.
4. D “Akıntı enerjisinin azalması iri tanelerin önce, ince tanelerin sonra çökmesine yol açmış.” kanıtı şu yorumu doğrular: Kömür, lavın donmasıyla oluşmuş camsı bir püskürük kayaçtır.
5. E “Akıntı enerjisinin azalması iri tanelerin önce, ince tanelerin sonra çökmesine yol açmış.” kanıtı Başkalaşım kayaç kavramıyla açıklanır: Başkalaşım kayaçları mevcut kayaçların yüksek sıcaklık ve basınç altında erimeden dönüşmesiyle oluşur.

Aynı sıcaklık ve basınç koşuluna giren kireç taşı ile kumtaşı farklı mineral bileşimleri nedeniyle farklı ürünler veriyor. İnceleme kaydındaki belirleyici kanıt şudur: Ana kayacın bileşimi kireç taşını mermere, kumtaşını kuvarsite yönlendiren belirleyici etkendir. Karar verirken yalnız anahtar sözcüğü değil, kanıtın neden-sonuç veya ölçüt ilişkisini Başkalaşım kayaç odağının sınırıyla birlikte değerlendirmek gerekir.

1. A “Ana kayacın bileşimi kireç taşını mermere, kumtaşını kuvarsite yönlendiren belirleyici etkendir.” kanıtı Başkalaşım kayaç kavramıyla açıklanır: Başkalaşım kayaçları mevcut kayaçların yüksek sıcaklık ve basınç altında erimeden dönüşmesiyle oluşur.
2. B “Ana kayacın bileşimi kireç taşını mermere, kumtaşını kuvarsite yönlendiren belirleyici etkendir.” kanıtı Püskürük kayaç kavramıyla açıklanır: Püskürük kayaçlar magmanın yer içinde veya lavın yüzeyde soğuyup katılaşmasıyla oluşur.
3. C “Ana kayacın bileşimi kireç taşını mermere, kumtaşını kuvarsite yönlendiren belirleyici etkendir.” kanıtı Levha sınırı kavramıyla açıklanır: Yaklaşan, uzaklaşan ve yanal hareket eden levha sınırları farklı deprem, volkanizma ve yer şekli örüntüleri oluşturur.
4. D “Ana kayacın bileşimi kireç taşını mermere, kumtaşını kuvarsite yönlendiren belirleyici etkendir.” kanıtı şu yorumu doğrular: Kuvarsit doğrudan lavın yüzeyde soğumasıyla oluşur.
5. E “Ana kayacın bileşimi kireç taşını mermere, kumtaşını kuvarsite yönlendiren belirleyici etkendir.” kanıtı Tortul kayaç kavramıyla açıklanır: Tortul kayaçlar çökelme, sıkışma ve çimentolanma süreçleriyle tabakalı yapılar oluşturabilir.

Deniz tabanı profilinde çok derin bir hendek, hendekten karaya doğru derinleşen depremler ve volkanik dağlar bulunuyor. İnceleme kaydındaki belirleyici kanıt şudur: Okyanus çukuru ile eğimli deprem düzlemi yaklaşan levhaların dalma-batma sınırını gösteriyor. Karar verirken yalnız anahtar sözcüğü değil, kanıtın neden-sonuç veya ölçüt ilişkisini Levha sınırı odağının sınırıyla birlikte değerlendirmek gerekir.

1. A “Okyanus çukuru ile eğimli deprem düzlemi yaklaşan levhaların dalma-batma sınırını gösteriyor.” kanıtı Püskürük kayaç kavramıyla açıklanır: Püskürük kayaçlar magmanın yer içinde veya lavın yüzeyde soğuyup katılaşmasıyla oluşur.
2. B “Okyanus çukuru ile eğimli deprem düzlemi yaklaşan levhaların dalma-batma sınırını gösteriyor.” kanıtı Başkalaşım kayaç kavramıyla açıklanır: Başkalaşım kayaçları mevcut kayaçların yüksek sıcaklık ve basınç altında erimeden dönüşmesiyle oluşur.
3. C “Okyanus çukuru ile eğimli deprem düzlemi yaklaşan levhaların dalma-batma sınırını gösteriyor.” kanıtı Levha sınırı kavramıyla açıklanır: Yaklaşan, uzaklaşan ve yanal hareket eden levha sınırları farklı deprem, volkanizma ve yer şekli örüntüleri oluşturur.
4. D “Okyanus çukuru ile eğimli deprem düzlemi yaklaşan levhaların dalma-batma sınırını gösteriyor.” kanıtı Tortul kayaç kavramıyla açıklanır: Tortul kayaçlar çökelme, sıkışma ve çimentolanma süreçleriyle tabakalı yapılar oluşturabilir.
5. E “Okyanus çukuru ile eğimli deprem düzlemi yaklaşan levhaların dalma-batma sınırını gösteriyor.” kanıtı şu yorumu doğrular: Türkiye’deki tektonik örüntü küresel levha sistemiyle ilişkisizdir.

Krater çevresindeki aerodinamik biçimli kaya parçalarının dışı hızlı soğumuş kabuk, içi ise daha kristalli yapı gösteriyor. İnceleme kaydındaki belirleyici kanıt şudur: Havaya fırlayan eriyik parçanın dıştan içe soğuması volkanik bomba dokusunu oluşturmuş. Karar verirken yalnız anahtar sözcüğü değil, kanıtın neden-sonuç veya ölçüt ilişkisini Püskürük kayaç odağının sınırıyla birlikte değerlendirmek gerekir.

1. A “Havaya fırlayan eriyik parçanın dıştan içe soğuması volkanik bomba dokusunu oluşturmuş.” kanıtı Başkalaşım kayaç kavramıyla açıklanır: Başkalaşım kayaçları mevcut kayaçların yüksek sıcaklık ve basınç altında erimeden dönüşmesiyle oluşur.
2. B “Havaya fırlayan eriyik parçanın dıştan içe soğuması volkanik bomba dokusunu oluşturmuş.” kanıtı şu yorumu doğrular: Püskürük kayaç oluşumunda sıcaklık ve soğuma hızı dokuyu etkilemez.
3. C “Havaya fırlayan eriyik parçanın dıştan içe soğuması volkanik bomba dokusunu oluşturmuş.” kanıtı Levha sınırı kavramıyla açıklanır: Yaklaşan, uzaklaşan ve yanal hareket eden levha sınırları farklı deprem, volkanizma ve yer şekli örüntüleri oluşturur.
4. D “Havaya fırlayan eriyik parçanın dıştan içe soğuması volkanik bomba dokusunu oluşturmuş.” kanıtı Tortul kayaç kavramıyla açıklanır: Tortul kayaçlar çökelme, sıkışma ve çimentolanma süreçleriyle tabakalı yapılar oluşturabilir.
5. E “Havaya fırlayan eriyik parçanın dıştan içe soğuması volkanik bomba dokusunu oluşturmuş.” kanıtı Püskürük kayaç kavramıyla açıklanır: Püskürük kayaçlar magmanın yer içinde veya lavın yüzeyde soğuyup katılaşmasıyla oluşur.