Tektonik Süreçler ve Kayaçlar — Bölüm 1–2 Kavram Ayrımı

Okyanus tabanı kesitinde bir levhanın diğerinin altına daldığı, kıyı boyunca derin depremler ve volkanların sıralandığı görülüyor. İnceleme kaydındaki belirleyici kanıt şudur: Dalma-batma zonu boyunca deprem odakları derinleşiyor ve kıyıya paralel bir volkan yayı oluşuyor. Karar verirken yalnız anahtar sözcüğü değil, kanıtın neden-sonuç veya ölçüt ilişkisini Levha sınırı odağının sınırıyla birlikte değerlendirmek gerekir.

1. A “Dalma-batma zonu boyunca deprem odakları derinleşiyor ve kıyıya paralel bir volkan yayı oluşuyor.” kanıtı Başkalaşım kayaç kavramıyla açıklanır: Başkalaşım kayaçları mevcut kayaçların yüksek sıcaklık ve basınç altında erimeden dönüşmesiyle oluşur.
2. B “Dalma-batma zonu boyunca deprem odakları derinleşiyor ve kıyıya paralel bir volkan yayı oluşuyor.” kanıtı Tortul kayaç kavramıyla açıklanır: Tortul kayaçlar çökelme, sıkışma ve çimentolanma süreçleriyle tabakalı yapılar oluşturabilir.
3. C “Dalma-batma zonu boyunca deprem odakları derinleşiyor ve kıyıya paralel bir volkan yayı oluşuyor.” kanıtı Püskürük kayaç kavramıyla açıklanır: Püskürük kayaçlar magmanın yer içinde veya lavın yüzeyde soğuyup katılaşmasıyla oluşur.
4. D “Dalma-batma zonu boyunca deprem odakları derinleşiyor ve kıyıya paralel bir volkan yayı oluşuyor.” kanıtı Levha sınırı kavramıyla açıklanır: Yaklaşan, uzaklaşan ve yanal hareket eden levha sınırları farklı deprem, volkanizma ve yer şekli örüntüleri oluşturur.
5. E “Dalma-batma zonu boyunca deprem odakları derinleşiyor ve kıyıya paralel bir volkan yayı oluşuyor.” kanıtı şu yorumu doğrular: Levhalar yalnız kıta kenarlarında hareket eder; okyanus tabanında sınır bulunmaz.

Yeni bir lav akıntısının yüzeyi kısa sürede katılaşmış; örneklerde kristaller çıplak gözle seçilemeyecek kadar küçük. İnceleme kaydındaki belirleyici kanıt şudur: Lavın yüzeyde hızlı soğuması ince kristalli bazalt dokusu oluşturmuş. Karar verirken yalnız anahtar sözcüğü değil, kanıtın neden-sonuç veya ölçüt ilişkisini Püskürük kayaç odağının sınırıyla birlikte değerlendirmek gerekir.

1. A “Lavın yüzeyde hızlı soğuması ince kristalli bazalt dokusu oluşturmuş.” kanıtı Tortul kayaç kavramıyla açıklanır: Tortul kayaçlar çökelme, sıkışma ve çimentolanma süreçleriyle tabakalı yapılar oluşturabilir.
2. B “Lavın yüzeyde hızlı soğuması ince kristalli bazalt dokusu oluşturmuş.” kanıtı Levha sınırı kavramıyla açıklanır: Yaklaşan, uzaklaşan ve yanal hareket eden levha sınırları farklı deprem, volkanizma ve yer şekli örüntüleri oluşturur.
3. C “Lavın yüzeyde hızlı soğuması ince kristalli bazalt dokusu oluşturmuş.” kanıtı Başkalaşım kayaç kavramıyla açıklanır: Başkalaşım kayaçları mevcut kayaçların yüksek sıcaklık ve basınç altında erimeden dönüşmesiyle oluşur.
4. D “Lavın yüzeyde hızlı soğuması ince kristalli bazalt dokusu oluşturmuş.” kanıtı şu yorumu doğrular: Püskürük kayaçlar yalnız çökeltilerin sıkışıp çimentolanmasıyla oluşur.
5. E “Lavın yüzeyde hızlı soğuması ince kristalli bazalt dokusu oluşturmuş.” kanıtı Püskürük kayaç kavramıyla açıklanır: Püskürük kayaçlar magmanın yer içinde veya lavın yüzeyde soğuyup katılaşmasıyla oluşur.

Okyanus ortası sırtında iki yöndeki hareket okları birbirinden uzaklaşıyor ve merkezde genç bazaltlar ölçülüyor. İnceleme kaydındaki belirleyici kanıt şudur: Sırt ekseninde yeni kabuk oluşurken kayaçların yaşı eksenden uzaklaştıkça artıyor. Karar verirken yalnız anahtar sözcüğü değil, kanıtın neden-sonuç veya ölçüt ilişkisini Levha sınırı odağının sınırıyla birlikte değerlendirmek gerekir.

1. A “Sırt ekseninde yeni kabuk oluşurken kayaçların yaşı eksenden uzaklaştıkça artıyor.” kanıtı Levha sınırı kavramıyla açıklanır: Yaklaşan, uzaklaşan ve yanal hareket eden levha sınırları farklı deprem, volkanizma ve yer şekli örüntüleri oluşturur.
2. B “Sırt ekseninde yeni kabuk oluşurken kayaçların yaşı eksenden uzaklaştıkça artıyor.” kanıtı Tortul kayaç kavramıyla açıklanır: Tortul kayaçlar çökelme, sıkışma ve çimentolanma süreçleriyle tabakalı yapılar oluşturabilir.
3. C “Sırt ekseninde yeni kabuk oluşurken kayaçların yaşı eksenden uzaklaştıkça artıyor.” kanıtı Başkalaşım kayaç kavramıyla açıklanır: Başkalaşım kayaçları mevcut kayaçların yüksek sıcaklık ve basınç altında erimeden dönüşmesiyle oluşur.
4. D “Sırt ekseninde yeni kabuk oluşurken kayaçların yaşı eksenden uzaklaştıkça artıyor.” kanıtı Püskürük kayaç kavramıyla açıklanır: Püskürük kayaçlar magmanın yer içinde veya lavın yüzeyde soğuyup katılaşmasıyla oluşur.
5. E “Sırt ekseninde yeni kabuk oluşurken kayaçların yaşı eksenden uzaklaştıkça artıyor.” kanıtı şu yorumu doğrular: Her levha sınırında yalnız volkanizma görülür, deprem oluşmaz.

Aşınmayla açığa çıkan büyük bir kütlede kuvars, feldispat ve mika kristalleri gözle kolayca ayırt ediliyor. İnceleme kaydındaki belirleyici kanıt şudur: Magmanın yer içinde yavaş soğuması iri kristalli granit dokusu meydana getirmiş. Karar verirken yalnız anahtar sözcüğü değil, kanıtın neden-sonuç veya ölçüt ilişkisini Püskürük kayaç odağının sınırıyla birlikte değerlendirmek gerekir.

1. A “Magmanın yer içinde yavaş soğuması iri kristalli granit dokusu meydana getirmiş.” kanıtı Püskürük kayaç kavramıyla açıklanır: Püskürük kayaçlar magmanın yer içinde veya lavın yüzeyde soğuyup katılaşmasıyla oluşur.
2. B “Magmanın yer içinde yavaş soğuması iri kristalli granit dokusu meydana getirmiş.” kanıtı Başkalaşım kayaç kavramıyla açıklanır: Başkalaşım kayaçları mevcut kayaçların yüksek sıcaklık ve basınç altında erimeden dönüşmesiyle oluşur.
3. C “Magmanın yer içinde yavaş soğuması iri kristalli granit dokusu meydana getirmiş.” kanıtı Tortul kayaç kavramıyla açıklanır: Tortul kayaçlar çökelme, sıkışma ve çimentolanma süreçleriyle tabakalı yapılar oluşturabilir.
4. D “Magmanın yer içinde yavaş soğuması iri kristalli granit dokusu meydana getirmiş.” kanıtı şu yorumu doğrular: Magma erimeden yüksek basınç altında dönüşerek püskürük kayaç meydana getirir.
5. E “Magmanın yer içinde yavaş soğuması iri kristalli granit dokusu meydana getirmiş.” kanıtı Levha sınırı kavramıyla açıklanır: Yaklaşan, uzaklaşan ve yanal hareket eden levha sınırları farklı deprem, volkanizma ve yer şekli örüntüleri oluşturur.

Uydu görüntüsünde bir fayın iki yanındaki akarsu yatakları yatay yönde ötelenmiş ve sığ depremler çizgi boyunca kümelenmiş. İnceleme kaydındaki belirleyici kanıt şudur: Yatay ötelenme ile sığ deprem kuşağı aynı doğrultuda izleniyor. Karar verirken yalnız anahtar sözcüğü değil, kanıtın neden-sonuç veya ölçüt ilişkisini Levha sınırı odağının sınırıyla birlikte değerlendirmek gerekir.

1. A “Yatay ötelenme ile sığ deprem kuşağı aynı doğrultuda izleniyor.” kanıtı Püskürük kayaç kavramıyla açıklanır: Püskürük kayaçlar magmanın yer içinde veya lavın yüzeyde soğuyup katılaşmasıyla oluşur.
2. B “Yatay ötelenme ile sığ deprem kuşağı aynı doğrultuda izleniyor.” kanıtı Levha sınırı kavramıyla açıklanır: Yaklaşan, uzaklaşan ve yanal hareket eden levha sınırları farklı deprem, volkanizma ve yer şekli örüntüleri oluşturur.
3. C “Yatay ötelenme ile sığ deprem kuşağı aynı doğrultuda izleniyor.” kanıtı Tortul kayaç kavramıyla açıklanır: Tortul kayaçlar çökelme, sıkışma ve çimentolanma süreçleriyle tabakalı yapılar oluşturabilir.
4. D “Yatay ötelenme ile sığ deprem kuşağı aynı doğrultuda izleniyor.” kanıtı şu yorumu doğrular: Yanal hareket eden levhalar mutlaka yeni okyanus kabuğu üretir.
5. E “Yatay ötelenme ile sığ deprem kuşağı aynı doğrultuda izleniyor.” kanıtı Başkalaşım kayaç kavramıyla açıklanır: Başkalaşım kayaçları mevcut kayaçların yüksek sıcaklık ve basınç altında erimeden dönüşmesiyle oluşur.

Volkan çevresindeki siyah kaya örneği kırıldığında camsı yüzey veriyor ve belirgin kristal göstermiyor. İnceleme kaydındaki belirleyici kanıt şudur: Silisli lavın çok hızlı soğuması kristallenmeye zaman bırakmadan camsı obsidyen oluşturmuş. Karar verirken yalnız anahtar sözcüğü değil, kanıtın neden-sonuç veya ölçüt ilişkisini Püskürük kayaç odağının sınırıyla birlikte değerlendirmek gerekir.

1. A “Silisli lavın çok hızlı soğuması kristallenmeye zaman bırakmadan camsı obsidyen oluşturmuş.” kanıtı Başkalaşım kayaç kavramıyla açıklanır: Başkalaşım kayaçları mevcut kayaçların yüksek sıcaklık ve basınç altında erimeden dönüşmesiyle oluşur.
2. B “Silisli lavın çok hızlı soğuması kristallenmeye zaman bırakmadan camsı obsidyen oluşturmuş.” kanıtı şu yorumu doğrular: Yüzeyde çok hızlı soğuyan lav her zaman iri kristalli olur.
3. C “Silisli lavın çok hızlı soğuması kristallenmeye zaman bırakmadan camsı obsidyen oluşturmuş.” kanıtı Levha sınırı kavramıyla açıklanır: Yaklaşan, uzaklaşan ve yanal hareket eden levha sınırları farklı deprem, volkanizma ve yer şekli örüntüleri oluşturur.
4. D “Silisli lavın çok hızlı soğuması kristallenmeye zaman bırakmadan camsı obsidyen oluşturmuş.” kanıtı Püskürük kayaç kavramıyla açıklanır: Püskürük kayaçlar magmanın yer içinde veya lavın yüzeyde soğuyup katılaşmasıyla oluşur.
5. E “Silisli lavın çok hızlı soğuması kristallenmeye zaman bırakmadan camsı obsidyen oluşturmuş.” kanıtı Tortul kayaç kavramıyla açıklanır: Tortul kayaçlar çökelme, sıkışma ve çimentolanma süreçleriyle tabakalı yapılar oluşturabilir.

Kesitte iki kıtasal levhanın yakınlaştığı bölgede kabuk kalınlaşması ve geniş bir kıvrım dağ kuşağı belirleniyor. İnceleme kaydındaki belirleyici kanıt şudur: Yaklaşan kıtasal kabuklar dalmaktan çok sıkışıp yükselerek yüksek dağ kuşağı oluşturuyor. Karar verirken yalnız anahtar sözcüğü değil, kanıtın neden-sonuç veya ölçüt ilişkisini Levha sınırı odağının sınırıyla birlikte değerlendirmek gerekir.

1. A “Yaklaşan kıtasal kabuklar dalmaktan çok sıkışıp yükselerek yüksek dağ kuşağı oluşturuyor.” kanıtı şu yorumu doğrular: Yaklaşan iki levha her durumda birbirinden uzaklaşarak rift vadisi oluşturur.
2. B “Yaklaşan kıtasal kabuklar dalmaktan çok sıkışıp yükselerek yüksek dağ kuşağı oluşturuyor.” kanıtı Levha sınırı kavramıyla açıklanır: Yaklaşan, uzaklaşan ve yanal hareket eden levha sınırları farklı deprem, volkanizma ve yer şekli örüntüleri oluşturur.
3. C “Yaklaşan kıtasal kabuklar dalmaktan çok sıkışıp yükselerek yüksek dağ kuşağı oluşturuyor.” kanıtı Püskürük kayaç kavramıyla açıklanır: Püskürük kayaçlar magmanın yer içinde veya lavın yüzeyde soğuyup katılaşmasıyla oluşur.
4. D “Yaklaşan kıtasal kabuklar dalmaktan çok sıkışıp yükselerek yüksek dağ kuşağı oluşturuyor.” kanıtı Tortul kayaç kavramıyla açıklanır: Tortul kayaçlar çökelme, sıkışma ve çimentolanma süreçleriyle tabakalı yapılar oluşturabilir.
5. E “Yaklaşan kıtasal kabuklar dalmaktan çok sıkışıp yükselerek yüksek dağ kuşağı oluşturuyor.” kanıtı Başkalaşım kayaç kavramıyla açıklanır: Başkalaşım kayaçları mevcut kayaçların yüksek sıcaklık ve basınç altında erimeden dönüşmesiyle oluşur.

Hafif kaya örneğinde çok sayıda boşluk bulunuyor ve numune su üzerinde bir süre yüzebiliyor. İnceleme kaydındaki belirleyici kanıt şudur: Gaz kabarcıkları içeren lavın hızla katılaşması gözenekli pomza dokusu oluşturmuş. Karar verirken yalnız anahtar sözcüğü değil, kanıtın neden-sonuç veya ölçüt ilişkisini Püskürük kayaç odağının sınırıyla birlikte değerlendirmek gerekir.

1. A “Gaz kabarcıkları içeren lavın hızla katılaşması gözenekli pomza dokusu oluşturmuş.” kanıtı Püskürük kayaç kavramıyla açıklanır: Püskürük kayaçlar magmanın yer içinde veya lavın yüzeyde soğuyup katılaşmasıyla oluşur.
2. B “Gaz kabarcıkları içeren lavın hızla katılaşması gözenekli pomza dokusu oluşturmuş.” kanıtı Levha sınırı kavramıyla açıklanır: Yaklaşan, uzaklaşan ve yanal hareket eden levha sınırları farklı deprem, volkanizma ve yer şekli örüntüleri oluşturur.
3. C “Gaz kabarcıkları içeren lavın hızla katılaşması gözenekli pomza dokusu oluşturmuş.” kanıtı Tortul kayaç kavramıyla açıklanır: Tortul kayaçlar çökelme, sıkışma ve çimentolanma süreçleriyle tabakalı yapılar oluşturabilir.
4. D “Gaz kabarcıkları içeren lavın hızla katılaşması gözenekli pomza dokusu oluşturmuş.” kanıtı şu yorumu doğrular: Yer içinde yavaş soğuyan magma kristal oluşturamaz.
5. E “Gaz kabarcıkları içeren lavın hızla katılaşması gözenekli pomza dokusu oluşturmuş.” kanıtı Başkalaşım kayaç kavramıyla açıklanır: Başkalaşım kayaçları mevcut kayaçların yüksek sıcaklık ve basınç altında erimeden dönüşmesiyle oluşur.

Bir haritada yüzlerce deprem odağı dar ve kesintisiz bir kuşak üzerinde toplanırken çevre alanlar daha sakindir. İnceleme kaydındaki belirleyici kanıt şudur: Deprem odaklarının dar bir çizgisel kuşakta yoğunlaşması aktif levha sınırını işaret ediyor. Karar verirken yalnız anahtar sözcüğü değil, kanıtın neden-sonuç veya ölçüt ilişkisini Levha sınırı odağının sınırıyla birlikte değerlendirmek gerekir.

1. A “Deprem odaklarının dar bir çizgisel kuşakta yoğunlaşması aktif levha sınırını işaret ediyor.” kanıtı Püskürük kayaç kavramıyla açıklanır: Püskürük kayaçlar magmanın yer içinde veya lavın yüzeyde soğuyup katılaşmasıyla oluşur.
2. B “Deprem odaklarının dar bir çizgisel kuşakta yoğunlaşması aktif levha sınırını işaret ediyor.” kanıtı Levha sınırı kavramıyla açıklanır: Yaklaşan, uzaklaşan ve yanal hareket eden levha sınırları farklı deprem, volkanizma ve yer şekli örüntüleri oluşturur.
3. C “Deprem odaklarının dar bir çizgisel kuşakta yoğunlaşması aktif levha sınırını işaret ediyor.” kanıtı şu yorumu doğrular: Depremlerin çizgisel dağılışı levha sınırı hakkında hiçbir bilgi vermez.
4. D “Deprem odaklarının dar bir çizgisel kuşakta yoğunlaşması aktif levha sınırını işaret ediyor.” kanıtı Tortul kayaç kavramıyla açıklanır: Tortul kayaçlar çökelme, sıkışma ve çimentolanma süreçleriyle tabakalı yapılar oluşturabilir.
5. E “Deprem odaklarının dar bir çizgisel kuşakta yoğunlaşması aktif levha sınırını işaret ediyor.” kanıtı Başkalaşım kayaç kavramıyla açıklanır: Başkalaşım kayaçları mevcut kayaçların yüksek sıcaklık ve basınç altında erimeden dönüşmesiyle oluşur.

Kalın lav tabakasında düzenli çokgen sütunlar gelişmiş ve bütün yapı eski akış yüzeyini izliyor. İnceleme kaydındaki belirleyici kanıt şudur: Lav soğurken büzülme çatlakları gelişmiş ve dış püskürük bazalt sütunları oluşmuş. Karar verirken yalnız anahtar sözcüğü değil, kanıtın neden-sonuç veya ölçüt ilişkisini Püskürük kayaç odağının sınırıyla birlikte değerlendirmek gerekir.

1. A “Lav soğurken büzülme çatlakları gelişmiş ve dış püskürük bazalt sütunları oluşmuş.” kanıtı şu yorumu doğrular: Bir kayacın gözenekli olması onun mutlaka tortul olduğunu gösterir.
2. B “Lav soğurken büzülme çatlakları gelişmiş ve dış püskürük bazalt sütunları oluşmuş.” kanıtı Tortul kayaç kavramıyla açıklanır: Tortul kayaçlar çökelme, sıkışma ve çimentolanma süreçleriyle tabakalı yapılar oluşturabilir.
3. C “Lav soğurken büzülme çatlakları gelişmiş ve dış püskürük bazalt sütunları oluşmuş.” kanıtı Püskürük kayaç kavramıyla açıklanır: Püskürük kayaçlar magmanın yer içinde veya lavın yüzeyde soğuyup katılaşmasıyla oluşur.
4. D “Lav soğurken büzülme çatlakları gelişmiş ve dış püskürük bazalt sütunları oluşmuş.” kanıtı Levha sınırı kavramıyla açıklanır: Yaklaşan, uzaklaşan ve yanal hareket eden levha sınırları farklı deprem, volkanizma ve yer şekli örüntüleri oluşturur.
5. E “Lav soğurken büzülme çatlakları gelişmiş ve dış püskürük bazalt sütunları oluşmuş.” kanıtı Başkalaşım kayaç kavramıyla açıklanır: Başkalaşım kayaçları mevcut kayaçların yüksek sıcaklık ve basınç altında erimeden dönüşmesiyle oluşur.